सार्थ ज्ञानेश्वरी
अध्याय नववा
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥7॥
यालागीं सुभद्रापती । हे भाव इया माझिया विभूति । आणि यांचिया व्याप्ती । व्यापिलें विश्व ॥104॥ म्हणोनि गा यापरि । ब्रह्मादिपिपीलिकावरी । मीवांचूनि दुसरी । गोठी नाहीं ॥105॥ ऐसें जाणे जो साचें । तया चेइरें जाहालें ज्ञानाचें । म्हणोनि उत्तम मध्यम भेदाचें । दुःस्वप्न तयां ॥106॥ मी माझिया विभूती । आणि विभूतीं व्यष्टलिया व्यक्ती । हें आघवें योगप्रतीती । एकचि मानी ॥107॥ म्हणोनि निःशंकें येणें महायोगें । मज मीनला मनाचेनि आंगें । एथ संशय करणें न लगे । तो त्रिशुद्धी जाहला ॥108॥ कां जे ऐसें किरीटी । मातें भजे जो अभेदा दिठी । तयाचिये भजनाचिये नाटीं । सूती मज ॥109॥ म्हणऊनि अभेदें जो भक्तियोगु । तेथ शंका नाहीं नये खंगु । करितां ठेला तरी चांगु । तें सांगितलें षष्ठीं ॥110॥ तोचि अभेदु कैसा । हें जाणावया मानसा । साद जाली तरी परियेसा । बोलिजेल ॥111॥
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥8॥
तरी मीचि एक सर्वा । या जगा जन्म पांडवा । आणि मजचिपासून आघवा । निर्वाहो यांचा ॥112॥ कल्लोळमाळा अनेगा । जन्म जळींचि पैं गा । आणि तयां जळचि आश्रयो तरंगा । जीवनही जळ ॥113॥ ऐसें आघवांचि ठायीं । तया जळचि जेविं पाहीं । तैसा मी वांचूनि नाहीं । विश्वीं इये ॥114॥ ऐसिया व्यापका मातें । मानूनि जे भजती भलतेथें । परि साचोकारें उदितें । प्रेमभावें ॥115॥ देशकाळवर्तमान । आघवें मजसीं करूनि अभिन्न । जैसा वायु होऊनि गगन । गगनींचि विचरे ॥116॥ ऐसिनि जे निजज्ञानीं । खेळत सुखें त्रिभुवनीं । जगद्रूपा मनीं । सांठवूनि मातें ॥117॥
हेही वाचा – Dnyaneshwari : अगा प्रकाश आणि कडवसें, सूर्याचिस्तव जैसें
अर्थ
हा माझा विस्तार (विभूती) आणि (अभेद) योग जो पूर्णपणे जाणतो, तो माझ्या अखंड अशा महा (अभेद) योगाने युक्त होतो, याविषयी संदेह नाही. ॥7॥
अर्जुना, म्हणून वर सांगितलेले हे बुद्ध्यादिक भाव या माझ्या विभूती आहेत आणि यांच्या योगाने हे सर्व जग व्यापून राहिले आहे. ॥104॥ म्हणून अर्जुना, याप्रमाणे ब्रह्मदेवापासून प्रारंभ करून शेवट मुंगीपर्यंत, माझ्याचावून दुसरी गोष्टच नाही. ॥105॥ याप्रमाणे जो यथार्थ जाणतो, त्याला ज्ञानाची जागृती झाली आहे. म्हणून, त्याला उत्तम आणि मध्यम या भेदाचे स्वप्न पडेल का? (नाही.) ॥106॥ मी आणि माझ्या विभूती आणि विभूतींनी व्यापलेले प्राणी, हे सर्व एकच आहेत, असे ऐक्याच्या प्रतीतीने जो जाणतो, ॥107॥ म्हणून अशा या संशयरहित महायोगाने (ऐक्य भावनेने) तो खरोखर कृतार्थ झाला आहे, यात शंका घेण्याचे कारण नाही. ॥108॥ कारण की, अर्जुना अशा अभेददृष्टीने जो मला भजतो, त्याच्या भजनाच्या छंदात माझा प्रवेश आहे. ॥109॥ म्हणून अभेद असा हा जो भक्तियोग, याच्याबद्दल काही एक शंका नसून यास खंडही नाही. शिवाय याचे आचरण करीत असता त्यात जरी थोडाबहुत व्यत्यय आला, तरी त्यापासून चांगलेच फल प्राप्त होते, हे तुला सहाव्या अध्यायत (चाळीसाव्या श्लोकात) सांगितलेच आहे. ॥110॥ तेच माझे ऐक्य कसे आहे, हे समजण्याची मनात इच्छा उत्पन्न होत असेल तर ऐक, ते मी सांगतो. ॥111॥
मी सर्वांचे आदिकारण आहे, माझ्यापासून सर्व विश्वाची उत्पत्ती होते, असे जाणून, प्रेमाने युक्त होऊन ज्ञानी माझी भक्ती करतात. ॥8॥
तरी अर्जुना, सर्व जगाला मीच जन्म देणारा आहे आणि या सर्वांची स्थिती माझ्यापासूनच आहे. ॥112॥ लाटांच्या अनेक परंपरांचा जन्म, अर्जुना, पाण्यातच होतो आणि त्या लाटांना आश्रय पाणीच असते आणि त्यांचे असणे पाण्यावरच अवलंबून आहे. ॥113॥ या प्रमाणे पाहा, सर्व स्थितीत त्या लाटांना ज्याप्रमाणे एक पाणीच आहे, त्याप्रमाणे माझ्याशिवाय या सर्व विश्वात दुसरे असे काही नाही. ॥114॥ याप्रमाणे मी व्यापक आहे, असे समजून ते मला वाटेल तेथे भजतात. परंतु हे त्यांचे भजन खरोखरच्या निर्माण झालेल्या अशा प्रेमभावनेने केलेले असते. ॥115॥ वारा जसा आकाशरूप होऊन आकाशातच वावरतो, तसे देश काळ वर्तमान हे सर्व माझ्या स्वरूपाशी एकरूप आहेत, असे समजून ते वागतात. ॥116॥ अशा माझ्या ज्ञानाने युक्त असलेले जे आत्मज्ञानी आहेत, ते मी जो जगद्रूप, त्या मला अंत:करणात साठवून त्रैलोक्यात सुखाने क्रीडा, व्यवहार करीत असतात. ॥117॥
क्रमश:
हेही वाचा – Dnyaneshwari : आरंभीं बीज एकलें, मग तेंचि विरूढलिया बुड जाहलें
