दर्शन कुलकर्णी
- आज, दिनांक : 04 ऑक्टोबर 2026; वार : रविवार
- भारतीय सौर : 12 आश्विन शके 1948; तिथि : नवमी 27:53; नक्षत्र : पुनर्वसु 24:13;
- योग : परिघ 12:31; करण : तैतिल 16:51;
- सूर्य : कन्या; चंद्र : मिथुन 18:31; सूर्योदय : 06:29; सूर्यास्त : 18:26;
- पक्ष : कृष्ण; अयन : दक्षिणायन; संवत्सर : पराभव;
- शालिवाहन शक : 1948; विक्रम संवत : 2082; युगाब्द : 5128
अविधवा नवमी
नवमी श्राद्ध
वेद कन्सल्टन्सी / 9987433660
दिनविशेष
हिंदी साहित्यिक आणि इतिहासकार रामचंद्र शुक्ला
टीम अवांतर
हिंदी साहित्यिक आणि इतिहासकार आचार्य रामचंद्र शुक्ला यांचा जन्म 4 ऑक्टोबर 1884 रोजी बस्ती जिल्ह्यातील एका श्रीमंत कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील चंद्रबली शुक्ला त्यावेळी महसूल निरीक्षक होते. मिर्झापूर मिशन स्कूलमध्ये माध्यमिक शिक्षण घेण्यापूर्वी रामचंद्र यांना घरीच शिक्षकांकडून हिंदी , इंग्रजी आणि उर्दू भाषांचे शिक्षण मिळाले. त्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी ते प्रयागराज (तत्कालीन अलाहाबाद ) येथे आले आणि आपले पुढील शिक्षण सुरू ठेवले.
त्यांनी आपल्या साहित्य कारकिर्दीची सुरुवात हिंदीतील ‘प्राचीन भारतीयों का पहिरवा’ या कवितेने आणि लेखाने केली. वयाच्या 17 व्या वर्षी त्यांनी इंग्रजीमध्ये ‘व्हॉट हॅज इंडिया टू डू’ हा आपला पहिला प्रकाशित निबंध लिहिला. साम्राज्यवादाविरोधी भूमिकेतून , 1921 मध्ये त्यांनी ‘नॉन-को-को-ऑपरेशन अँड नॉन-मर्कंटाइल क्लासेस ऑफ इंडिया’ हा ग्रंथ लिहिला, जो वसाहतवादी आणि अर्ध-सामंतशाही अर्थव्यवस्थेच्या रचनेतील भारतीय वर्गांच्या संघर्षाकडे पाहण्याचा एक प्रयत्न होता.
हेही वाचा – बत्तीस गुण जुळणारी पत्रिका!
6 व्या शतकापासून हिंदी काव्य आणि गद्याच्या उगमस्थानाचा, तसेच बौद्ध आणि नाथ संप्रदाय, अमीर खुसरो, कबीरदास, रविदास, तुलसीदास यांच्या मध्ययुगीन योगदानातून निराला आणि प्रेमचंद यांच्या आधुनिक वास्तववादापर्यंत झालेल्या त्याच्या विकासाचा मागोवा रामचंद्र शुक्ला यांनी घेतला.
त्यांच्या साहित्य समीक्षेच्या कामांमध्ये ‘कविता क्या है’ या निबंधाचा समावेश आहे, जो त्यांच्या ‘चिंतामणी’ या उत्कृष्ट संग्रहातील कविता आणि काव्यशास्त्र स्पष्ट करणारा सर्वाधिक वाचला जाणारा निबंध आहे. हा संग्रह सुरुवातीला राग आणि द्वेष यांसारख्या भावनांवरील निबंधांचा संग्रह म्हणून दोन खंडांमध्ये प्रकाशित झाला होता. अलीकडेच त्यांचे विखुरलेले आणि अप्रकाशित निबंध सापडले असून, नामवर सिंग यांनी संपादित केलेले ‘चिंतामणी-3’ आणि कुसुम चतुर्वेदी यांनी संपादित केलेले ‘चिंतामणी-4’ या नावाने ते प्रकाशित झाले आहेत.
हिंदी भाषिकांचे जागतिक ज्ञान समृद्ध करण्यासाठी, आचार्य शुक्ला यांनी एडविन अर्नोल्ड यांच्या ‘द लाईट ऑफ एशिया’ज बुद्धचरित’ मध्ये (बृज भाषेतील गौतम बुद्धांचे चरित्र) आणि जर्मन विद्वान अर्न्स्ट हेकेल यांच्या ‘द रिडल ऑफ द युनिव्हर्स’ या प्रसिद्ध ग्रंथाचा ‘विश्व प्रपंच’ या नावाने अनुवाद केला, ज्यात त्यांनी त्यातील निष्कर्षांची भारतीय तत्त्वज्ञान प्रणालींशी तुलना करून स्वतःची विचारप्रवर्तक प्रस्तावना जोडली.
या कार्यांवरून हे दिसून येते की, आचार्य हे केवळ हिंदी भाषा, साहित्य आणि विचारांचे अग्रगण्य आधुनिकीकरणकर्ते म्हणून मर्यादित राहिले नाहीत. तर विज्ञान आणि इतिहासाच्या ग्रंथांचे भाषांतर व अद्ययावतीकरण करून ते वैज्ञानिक दृष्टिकोन घडवण्याच्या कार्यातही गुंतले होते. अनेक शतकांतील साहित्यकृती त्या त्या काळातील सामाजिक-आर्थिक आणि राजकीय परिस्थितीची निर्मिती आहेत, हे तपासण्यासाठी एक वैज्ञानिक पद्धत विकसित करून आचार्य शुक्ला अग्रणी ठरले.
हेही वाचा – टेंशन घेताय? मग शुगर तपासून घ्या!
आचार्य शुक्ला यांनी 1937 पासून वाराणसी येथील बनारस हिंदू विद्यापीठ येथे अध्यापन केले आणि तेथील हिंदी विभागाचे अध्यक्षपद भूषवले. ते नियमित कथालेखक नसले तरी, त्यांनी मूळ लेखनाला प्रेरणा देण्यासाठी ‘ग्यारह वर्ष का समय’ ही एक दीर्घ हिंदी कथा लिहिली. त्यांच्या ‘मधुश्रोत’ या मूळ कवितासंग्रहात डोंगर, खडक, धबधबे, पिके आणि पक्षी यांच्याबद्दलची त्यांची पौगंडावस्थेतील ओढ आणि त्यांच्या बालपणीच्या परिसरातील प्रतिमांचा समावेश आहे. त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ ‘साहित्य का इतिहास’ नंतर ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उर्तिपत’ यांच्या नेतृत्वाखालील नामवंत हिंदी लेखक आणि अनुवादकांच्या एका गटाने ऑनलाइन संपादित केला. ‘हिंदी साहित्य का इतिहास’ हा ग्रंथ अस्सल हिंदी साहित्यातील मैलाचा दगड मानला जातो. 2 फेब्रुवारी 1941 रोजी त्यांचे निधन झाले.
