Dnyaneshwari : कर्पूर चंदन अगरु, ऐसेया सुगंधाचा महामेरु…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय नववा

अगा सहस्त्रकिरणाचिये दिठी । पुढां चंद्रुही लोपे किरीटी । तेथ खद्योत का हुटहुटी । आपुलेनि तेजें ॥379॥ तैसें लक्ष्मियेचें थोरपण न सरे । जेथ शंभूचेंही तप न पुरे । तेथ येर प्राकृत हेंदरें । केविं जाणों लाहे ॥380॥ यालागीं शरीरसांडोवा कीजे । सकळगुणांचें लोण उतरिजे । संपत्तिमदु सांडिजे । कुरवंडी करूनी ॥381॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥26॥

मग निस्सीमभावउल्हासें । मज अर्पावयाचेनि मिसें । फळ आवडे तैसे । भलतयाचें हो ॥382॥ भक्तु माझियाकडे दावी । आणि मा दोन्हीं हात वोडवी । मग देठुं न फेडितां सेवीं । आदरेंशी ॥383॥ पैं गा भक्तीचेनि नांवें । फूल एक मज द्यावें । तें लेखें तरि म्यां तुरंबावें । परि मुखींचि घालीं ॥384॥ हें असो कायसीं फुलें । पानचि एक आवडे तें जाहलें । तें साजुकही न हो सुकलें । भलतैसें ॥385॥ परि सर्वभावें भरलें देखें । आणि भुकेला अमृतें तोखे । तैसें पत्रचि परि तेणें सुखें । आरोगूं लागें ॥386॥ अथवा ऐसेंही एक घडे । जे पालाही परि न जोडे । तरि उदकाचें तंव सांकडें । नव्हेल कीं ॥387॥ तें भलतेथ निमोलें । न जोडितां आहे जोडलें । तेंचि सर्वस्व करूनि अर्पिलें । जेणें मज ॥388॥ तेणें वैकुंठांपासोनि विशाळें । मजलागीं केलीं राउळें । कौस्तुभाहूनि निर्मळें । लेणीं दिधलीं ॥389॥ दुधाचीं शेजारें । क्षीराब्धीऐसीं मनोहरें । मजलागीं अपारें । सृजिलीं तेणें ॥390॥ कर्पूर चंदन अगरु । ऐसेया सुगंधाचा महामेरु । मज हातीं लाविला दिनकरु । दीपमाळे ॥391॥ गरुडासारिखीं वाहनें । मज सुरतरूंचीं उद्याने । कामधेनूंचीं गोधनें । अर्पिलीं तेणें ॥392॥ मज अमृताहूनि सुरसें । बोनीं वोगरिलीं बहुवसें । ऐसा भक्तांचेनि उदकलेशें । परितोषें गा ॥393॥ हें सांगावें काय किरीटी । तुम्हींचि देखिलें आपुलिया दिठी । मी सुदामयाचिया सोडीं गाठीं । पव्हयालागीं ॥394॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : जे माझेनि कामें सकाम, जे माझेनि प्रेमें सप्रेम…

अर्थ

अरे अर्जुना, हजारो किरण असलेल्या सूर्याच्या प्रकाशात चंद्रसुद्धा नाहीसा होतो, त्या सूर्यापुढे काजव्यांनी आपल्या य:कश्चित् प्रकाशाचा डौल कशाला मिरवावा? ॥379॥ त्याप्रमाणे लक्ष्मीचा मोठेपणा जेथे चालत नही, आणि शिवाचे तपही जेथे पुरे पडत नाही, त्या मला (परमात्म्याला) सामान्य आणि अजागळ लोक कसे जाणू शकतील? ॥380॥ याकरिता परमात्म्यावरून आपले शरीर ओवाळून टाकावे आणि आपल्या अंगी असलेल्या सर्व गुणांचे निंबलोण करावे, तसेच संपत्तीचा फुंज ओवाळून टाकून द्यावा. ॥381॥

जो मला पान, फळ, फूल अथवा पाणी भक्तीने अर्पण करतो, त्या शुद्धचित्ताच्या मनुष्याचे भक्तिपूर्वक आणलेले ते (पानफूल इत्यादी) मी सेवन करतो. ॥26॥

मग अमर्याद भक्तीच्या उत्कर्षाने मला अर्पण कराण्याच्या निमित्ताने एखादे फळ, वाटेल तसले कसल्याही झाडाचे का असेना! ॥382॥ भक्त माझ्यापुढे ते दाखवितो आणि ते घेण्याकरिता मी माझे दोन्ही हात पुढे करतो आणि मग त्या फळाचा देठ काढून न टाकता आदराने त्याचे सेवन करतो. ॥383॥ अर्जुना, भक्तीच्या उद्देशाने भक्ताने एखादे फूल मला दिले, विचार केला तर मी त्याचा वास घ्यावा, परंतु भक्तीने भुलल्यामुळे प्रेमभरात मी ते तोंडातच घालतो. ॥384॥ हे राहू दे! फुलाचीच काय गोष्ट आहे? कसल्याही झाडाचे एक पानच का होईना! मग ते ताजेच पाहिजे असे नाही, वाळलेले किंवा कसलेही असले तरी चालेल, ॥385॥ परंतु ते दिलेले पान त्याच्या सर्व प्रेमाने भरलेले आहे, असे (मी) जाणतो आणि भुकेलेला अमृतामुळे जसा संतुष्ट होतो, त्याप्रमाणे ते पानच, परंतु तितक्याच आनंदाने खाऊ लागतो. ॥386॥ अथवा एक वेळ असेही घडले आहे की, पाला खरा, पण तोही मिळाला नाही, मग पाण्याचा तर (कोठे) दुष्काळ नाही ना! ॥387॥ ते पाणी वाटेल तेथे, बिनखर्चाने आणि मिळविण्याचा काही प्रयत्न न करता स्वभावत:च प्राप्त झालेले आहे. तेच आपले सर्व भांडवल समजून ज्याने मला अर्पण केले, ॥388॥ त्याने त्या करण्यात वैकुंठापेक्षा मोठी मंदिरे माझ्याकरिता तयार केली आणि कौस्तुभ रत्नापेक्षा जास्त तेजस्वी रत्नाचे अलंकार मला अर्पण केले. ॥389॥ त्याने क्षीरसागरासारखी मनोवेध दुधाची अनेक शय्यागृहे माझ्याकरिता उत्पन्न केली. ॥390॥ त्याच्या त्या करण्यात कापूर, चंदन, अगरु अशा या सुगंधी पदार्थांचा मेरुएवढा मोठा डोंगर त्याने मला अर्पण केल्याप्रमाणे होते. त्याने आपल्या हाताने मजकरिता सूर्याला दीपमाळेवर लावले, ॥391॥ त्याने गरुडाच्या सारखी वाहने, कल्पवृक्षांचे बगीचे आणि कामधेनूंचे कळप मला अर्पण केले. ॥392॥ मला अमृतापेक्षा रसभरीत अशी पुष्कळ पक्वान्ने त्याने नैवेद्यास दिली. अर्जुना, मी भक्तांच्या थेंबभर पाण्याने याप्रमाणे संतुष्ट होतो. ॥393॥ अर्जुना, हे (तरी) सांगावयास कशास पाहिजे? तुम्हीच आपल्या डोळ्यांनी पाहिले आहे की, मी पोह्यांकरिता सुदामदेवाने आणलेल्या पुरचुंडीच्या गाठी आपल्या हाताने सोडल्या. ॥394॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : करितां तापसांची कडसणी, कवणु जवळां ठेविजैल शूळपाणी…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)