Dnyaneshwari : जे ज्ञानगंगे नाहाले, पूर्णता जेऊनि धाले…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय नववा

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिता: । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥13॥

तरी जयांचिये चोखटे मानसीं । मी होऊनि असें क्षेत्रसंन्यासी । जयां निजेलियांतें उपासी । वैराग्य गा ॥188॥ जयांचिया आस्थेचिया सद्भावा । आंतु धर्मु करी राणिवा । जयांचें मन ओलावा । विवेकासी ॥189॥ जे ज्ञानगंगे नाहाले । पूर्णता जेऊनि धाले । जे शांतीसि आले । पालव नवे ॥190॥ जे परिणामा निघाले कोंभ । जे धैर्यमंडपाचे स्तंभ । जे आंनदसमुद्रीं कुंभ । चुबकळोनि भरिले ॥191॥ जयां भक्तीची येतुली प्राप्ती । जे केवल्यातें परौतें सर म्हणती । जयांचिये लीलेमाजीं नीति । जियाली दिसे ॥192॥ जे आघवांचि करणीं । लेइले शांतीचीं लेणीं । जयांचें चित्त गवसणी । व्यापका मज ॥193॥ ऐसे जे महानुभाव । जे दैविये प्रकृतीचें दैव । जे जाणोनियां सर्व । स्वरुप माझे ॥194॥ मग वाढतेनि प्रेमें । मातें भजती जे महात्मे । परि दुजेपण मनोधर्में । शिवतलें नाही ॥195॥ ऐसे मीच होऊनि पांडवा । करिती माझी सेवा । परि नवलावो तो सांगावा । असे आइक ॥196॥

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रता: ॥ नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥14॥

तरी कीर्तनाचेनि नटनाचें । नाशिले व्यवसाय प्रायश्चित्तांचे । जे नामचि नाहीं पापाचे । ऐसें केलें ॥197॥ यमदमा अवकळा आणिली । तीर्थें ठायावरूनि उठविली । यमलोकींची खुंटिली । राहाटी आघवी ॥198॥ यमु म्हणे काय यमावें । दमु म्हणे कवणातें दमावें । तीर्थें म्हणतीं काय खावें । दोष ओखदासि नाहीं ॥199॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : मी सर्वदा स्वतःसिद्धु, तो कीं बाळ तरुण वृद्धु…

अर्थ

हे पार्था, पण दैवी प्रकृतीचा आश्रय करणारे महात्मे, भूतांचे आदि कारण आणि क्षयरहित अशा मला जाणून, अनन्य होऊन, माझी भक्ती करतात. ॥13॥

ज्यांच्या शुद्ध मनरूपी क्षेत्रात मी क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहतो आणि जे पुरुष निजले असता वैराग्य त्यांची उपासना करते. ॥188॥ ज्यांच्या कळकळीच्या चांगल्या वासनेत धर्म राज्य करतो आणि ज्यांचे तृप्त मन विचारास जीवन आहे ॥189॥ ज्यांनी ज्ञानरूपी गंगेत स्नान केलेले आहे आणि जे पुरुष पूर्णता जेऊन तृप्त झाले आहेत आणि जे पुरुष शांतीरूपी वेलीला फुटलेली कोवळी पाने आहेत ॥190॥       जे पुरुष परिणामाला (पूर्ण अवस्थेला) फुटलेले अंकुर आहेत, जे (सात्विक) धैर्यरूपी मांडवाचे खांब आहेत, जे पुरुष ब्रह्मानंदरूपी समुद्रात तुडुंब बुडवून भरलेले घट आहेत, ॥191॥ ज्यांना भक्तीची एवढी प्राप्ती (झालेली) असते की, ते मोक्षाला पलीकडे हो असे म्हणातात, ज्यांच्या सहज कर्माचरणामध्ये नीती जगलेली दिसते ॥192॥ ज्यांनी सर्व इंद्रियांच्या ठिकाणी शांतीचे अलंकार धारण केले आहेत आणि ज्यांचे चित्त मी जो सर्वव्यापक, त्या मला आच्छादणारी खोळ झाले आहे ॥193॥ असे जे व्यापक अनुभवाचे पुरुष आहेत, ते दैवी प्रकृतीचे दैव आहेत, ते महात्मे हे सर्व माझेच स्वरूप आहे, असे जाणून ॥194॥ मग वाढत्या प्रेमाने मला भजतात; पण (त्यांची भक्ती अशी एकविध असते की, आपल्या मनाच्या संकल्पाने, देव एक उपास्य आणि मी एक उपासक निराळा आहे) असा दुसरेपणा त्यांच्या मनाला शिवत नाही. ॥195॥ अर्जुना, याप्रमाणे मीच होऊन ते माझी सेवा करतात. पण त्यांचा सेवा करण्याचा प्रकार आश्चर्यकारक आहे, तो सांगतो, तो ऐक. ॥196॥

सदा माझा नामघोष करणारे, (अष्टांग योगमार्गाने माझ्या प्राप्तीसाठी) निश्चयपूर्वक प्रयत्न करणारे आणि मला भक्तिपूर्वक (सर्व मीच आहे, असे समजून सर्वत्र मला) नमस्कार करणारे, असे (माझ्या ठिकाणी) नित्य चित्त लावणारे माझी उपासना करतात. ॥14॥

तर त्यांनी कीर्तनाच्या उत्कर्षाने प्रायश्चित्तांचा धंदा नष्ट केला. कारण की, त्यांनी पापाचे नावच नाहीसे केले. ॥197॥ यमदमांना निस्तेजता आणली, तीर्थांना पाप नाहीसे करणारे, असे जे श्रेष्ठ पद मिळाले होते, त्या श्रेष्ठपदावरून उठविले, (आणि) पापे करून लोक यमलोकास जात होते, पण ती पापे कीर्तनाने नाहीशी केल्यामुळे पापी लोक यमलोकास जात नाहीसे झाले. ॥198॥ यम हे साधन म्हणू लागले की, (आता) निग्रह कोणाचा करावा? (कारण ज्याचा निग्रह करावयाचा, ते मन कीर्तनाच्या योगाने आत्मरूप झाले). दम हे साधन म्हणू लागले, कोणत्या इंद्रियाचे दमन करावे? (कारण कीर्तनाने सर्व इंद्रिये आत्मस्वरूपात तल्लीन झाली.) तीर्थे म्हणावयास लागली की, पापच जर औषधाला राहिले नाही, तर आम्ही खावे काय? ॥199॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : पैं तमोगुणाची राक्षसी, जे सद्बुद्धीतें ग्रासी…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)