Dnyaneshwari : पैं ज्ञानदृष्टीचेनि अवलोकें, परि वदनांचा शेवटु न टके

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय अकरावा

इहींचि दोहीं डोळां । पाहावें विश्वरूपा सकळा । तोहि श्रीकृष्णें सोहळा । पुरविला ऐसा ॥196॥

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥10॥

मग तेथ सैंघ देखे वदनें । जैसी रमानायकाची राजभुवनें । नाना प्रकटलीं निधानें । लावण्यश्रियेचीं ॥197॥ कीं आनंदाचीं वनें सासिन्नलीं । जैसी सौंदर्या राणीव जोडली । तैसीं मनोहरें देखिलीं । हरीचीं वक्त्रें तेणें ॥198॥ तयांही माजीं एकैकें । सावियाचि भयानकें । काळरात्रीचीं कटकें । उठावलीं जैसीं ॥199॥ कीं यें मृत्यूसीचि मुखें जाहलीं । हो कां जें भयाचीं दुर्गें पन्नासिलीं । कीं महाकुंडें उघडलीं । प्रळयानळाचीं ॥200॥ तैसीं अद्भुतें भयासुरें । तेथ वदनें देखिलीं वीरें । आणिकें असाधारणें साळंकारें । सौम्यें बहुतें ॥201॥ पैं ज्ञानदृष्टीचेनि अवलोकें । परि वदनांचा शेवटु न टके । मग लोचन तें कवतिकें । लागला पाहों ॥202॥ तंव नानावर्णें कमळवनें । कीं विकासिलीं तैसे अर्जुनें । डोळे देखिले पालिंगनें । आदित्यांचीं ॥203॥ तेथेंचि कृष्णमेघाचिया दाटी- । माजीं कल्पांत विजूंचिया स्फुटी । तैसिया वन्हि पिंगळा दिठी । भ्रूभंगातळीं ॥204॥ हें एकेक आश्चर्य पाहतां । तिये एकेचि रूपीं पांडुसुता । दर्शनाची अनेकता । प्रतिफळली ॥205॥ मग म्हणे चरण ते कवणेकडे । केउते मुकुट कें दोर्दंडें । ऐसी वाढविताहे कोडें । चाड देखावयाची ॥206॥ तेथ भाग्यनिधि पार्था । कां विफलत्व होईल मनोरथा । काय पिनाकपाणीचां भातां । वायकांडीं आहाती ॥207॥ ना तरी चतुराननाचिये वाचे । आहाती लटिकिया अक्षरांचे सांचे । म्हणोनि साद्यंतपण अपारांचे । देखिलें तेणें ॥208॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : जिये अनादिभूमिके निटे, चराचर हें चित्र उमटे

अर्थ

याच दोन्ही डोळ्यांनी सर्व विश्वरूप पाहावे, अशी त्याची इच्छा होती. त्या इच्छेचा लळा श्रीकृष्णांनी याप्रमाणे पुरविला. ॥196॥

ज्यामध्ये अनेक मुखे आणि डोळे होते, ज्यामध्ये अनेक आश्चर्यकारक देखावे होते, अनेक दिव्य अलंकारांनी युक्त, अनेक दिव्य आयुधे धारण केलेले हात, ॥10॥

मग तेथे त्याने अनेक मुखे पाहिली. ती मुखे (जणू काय) लक्ष्मीकांत श्रीकृष्ण यांच्या राजमंदिरासारखी होती अथवा सौंदर्यलक्ष्मीची प्रकट झालेली भांडारेच होती. ॥197॥ किंवा आनंदाचे बगीचेच बहराला आलेले किंवा जणू काय सौंदर्याला राज्य प्राप्त झाले, तशी त्याने मन हरण करणारी श्रीकृष्णाची मुखे पाहिली. ॥198॥ त्यात देखील कित्येक मुखे जणू काय प्रळयरात्रीच्या सैन्याने उठाव केला आहे, अशी सहजच भयंकर होती. ॥199॥ किंवा ही मृत्यूलाच तोंडे उत्पन्न झालेली आहेत, अथवा जणू काय भयाचे किल्लेच रचलेले आहेत, अथवा प्रळायाग्नीची महाकुंडेच उघडली आहेत, ॥200॥ अशी अद्भुत आणि भयंकर मुखे शूर अर्जुनाने तेथे (विश्वरूपात) पाहिली. आणखी कितीएक निरुपम अलंकारयुक्त अशी मुखे पाहिली आणि पुष्कळ सौम्य मुखे पाहिली. ॥201॥ अर्जुनाने ती मुखे ज्ञानदृष्टीने पाहिली, परंतु मुखांचा अंत लागेना, म्हणून मुखे पाहणे सोडून देऊन, तो मग कौतुकाने (विश्वरूपाचे) डोळे पाहू लागला. ॥202॥ तेव्हा जणू काय अनेक रंगांच्या कमळांचे बाग प्रफुल्लित झाले आहेत, तसे ते (विस्तृत आणि तेजाने) सूर्याच्या समुदायासारखे डोळे अर्जुनाने पाहिले. ॥203॥ डोळे पाहात होता, तेथेच काळ्या मेघांच्या गर्दीमध्ये प्रलयकाळची वीज चमकावी तशा अग्नीने पिंगट झालेल्या दृष्टी, चढवलेल्या भिवयांच्या (भुवयांच्या) खाली त्याने पाहिल्या. ॥204॥ हे एक एक आश्चर्य पाहात असता, अर्जुनाला त्या एकाच विश्वरूपामध्ये दर्शनाची अनेकता फलद्रूप झाली. ॥205॥ मग अर्जुन म्हणाला, विश्वरूपाचे पाय कोणीकडे आहेत? मुकुट कोठे आहे? आणि त्या बळकट भुजा कोठे आहेत? अशी कौतुकाने तो पाहण्याची इच्छा वाढवीत आहे. ॥206॥ तेथे अर्जुन दैवाचा ठेवा असल्याने त्याची इच्छा व्यर्थ का होईल? पिनाक नावाचे धनुष्य हातात असलेल्या शंकराच्या भात्यामध्ये निष्फळ बाण आहेत काय? ॥207॥ अथवा ब्रह्मदेवाच्या जिव्हेवर खोट्या अक्षरांचे ठसे असतात काय? म्हणून अर्जुनाने अमर्याद विश्वाचा आदि आणि अंत पाहिला. ॥208॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : सा विस्मितु पाहे कोडें, तंव पुढां होतें चतुर्भुज रूपडें

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)