Author: डॉ. विवेक वैद्य

प्रिय अरुण यास, खरेतर तुझी माझी मैत्री कशी झाली ते आठवत नाही. कधीतरी ती शाळेत पाचवीत असताना झाली आणि काही दिवसांत घट्ट होत गेली. शाळेचे रंगीबेरंगी दिवस संपले. कॉलेजही झाले. तू दुकान टाकले. व्यापार, धंदा करू लागला. मी नोकरीला लागलो. मैत्री टिकून होती. पण अर्थातच पूर्वीसारखा वेळ नसायचा. तुला धंदा वाढवायचा होता… मला नोकरीत प्रमोशन… नेमका गैरसमज कुठे झाला माहीत नाही. कदाचित माझ्याकडून चूक झाली असावी. पण त्या किरकोळ गोष्टीचा मी पर्वत केला आणि तुझ्याबद्दल मनात अढी ठेवली. त्याच दरम्यान तुझे लग्न ठरले. तू स्वतः पत्रिका द्यायला आला. मी वरवर हसून स्वागत केले, पण तुझ्या लग्नाला जाणार नाही, हे आधीच…

लग्न अगदी थाटात झाले. जेवणही अगदी अप्रतिम होते. पाठवणीच्या वेळी त्याने अगदी धीरोदात्तपणे लेकीची रवानगी केली. हॉल रिकामा करून दिला… हिशोब पूर्ण केले… अगदी जवळचे नातेवाईक वगळता बाकीचे गेले त्यांनाही हसतमुखाने निरोप दिला आणि घरी येऊन शांतपणे झोपला… थोड्यावेळाने उठून बसलेल्या आपल्या नवऱ्याच्या पाठीवर हात फिरवत ती म्हणाली, “फुलासारख्या जपलेल्या आणि वाढवलेल्या मुलीला सासरी पाठवलं आहे. पुरुष म्हणून सगळ्यांसमोर रडता आले नाही. आता मोकळेपणाने रडा नाहीतर कित्येक रात्री अशाच झोपेशिवाय जातील.” आणि तो खरंच रडू लागला… तो भीतीने आणि संतापाने थरथर करत होता. गावातला गुंड त्याच्या घरी येऊन त्याच्या मुलाला धमकी देऊन गेला की, जे पैसे व्याजाने उचलले आहेत ते…

कमल हा माझा जुना मित्र. गावाच्याबाहेर एकटाच राहतो. मोठे घर. मुलगा पुण्यात सर्व्हिसला… वहिनी कधीच्याच अनंताच्या प्रवासाला गेलेल्या. तर, सांगण्याचा उद्देश असा की, दर दसऱ्याला रात्री तो मला आवर्जून बोलावतो. सोने देऊन एकमेकांना मिठी मारून, मग खास या दिवसासाठी ठेवलेली स्कॉच तो काढतो. सोबत खारवलेले काजू! अगदी लिमिटेड स्कॉचची ती थोडीशी झिंग घेऊन मी निघतो. रात्रीचे दहा-साडेदहा वाजलेले असतात. थंड हवा असते… मोटरसायकलवर ती थंड हवा आणि पोटातली स्कॉच एन्जॉय करत मी रस्ता कापतो… अजूनही त्याच्या बंगल्याकडे फार वस्ती झालेली नाही. रस्ता निर्मनुष्य असतो. नाही म्हणायला गावाच्या वेशीवर एक मिठाई नमकीनचे मोठे दुकान झाले आहे. दसऱ्याची दिवसभरची गर्दी आटोपून नोकर…

कॉलेजच्या फायनल इअरला होतो. क्लासमध्ये नवीनच मुलगी आलेली. धारदार नाक, गोरीपान, सडपातळ… सगळ्या मुलांच्या नजरा तिच्याकडे… तरीही ती अप्राप्य वाटतं होती. तिच्यासोबत एक मुलगी सतत असायची. कदाचित तिची एकमेव मैत्रीण! मी तिच्या भानगडीत पडलो नाही. पण कधीतरी… तिच्याकडे पहिले तर ती माझ्याकडे बघत असायची. नजरानजर व्हायची. डोळ्यांची भाषा कळायची. माझ्यात तिने काय बघितले कोण जाणे? कदाचित माझा निरागस चेहरा. माझे सिन्सिअर वागणे. तिच्यामागे न लागणे… एकदा मी मोटरसायकल काढत होतो पार्किंगमधून. तीही त्याचवेळी आली. माझ्याजवळ येतं हळू आवाजात म्हणाली, “आपसे मिलना हैं… बात करनी हैं.” हा स्पष्ट इशारा होता. “कल सॅटरडे हैं. एक्सट्रा क्लास चार बजे होगी. बंक करके पार्क…

त्याने तिला रात्री त्या निर्जनस्थळी भेटावयास बोलावले. समुद्रकिनारा.. मंद चंद्रप्रकाश… त्यामुळे चमकणारी वाळू .. आणि दूर बांबूची झाडे… तो तगडा. ती त्या मानाने नाजूक चणीची. दोघे समोरासमोर येताच एकमेकांच्या बाहुपाशात बद्ध झाले. दोघे एकमेकांच्या ह्रदयाची गती मोजत होते. अचानक त्याने मिठी घट्ट केली. मान वर उचलली. त्याचे दोन मोठे पांढरेशुभ्र सुळे त्या चंद्रप्रकाशात चमकले आणि क्षणार्धात तिच्या मानेत रुतले. तिच्या तोंडातून अस्फुट किंकाळी बाहेर पडली. काही सेकंदात त्याला काहीतरी वेगळे जाणवले. त्याचे सुळे त्याच्या जरुरीपेक्षा जास्त आत गेले होते आणि ते खेचल्यासारखे अडकले होते. हे काहीतरी वेगळे होते… त्याने तिच्या मानेतून सुळे बाहेर काढायचा प्रयत्न केला, पण उपयोग झाला नाही.…

“माझे 200 रुपये बाकी आहेत तुझ्याकडे… लक्षात आहे ना?” कोणीतरी कानात बोलले त्याच्या आणि त्याला जाग आली. अस्वस्थ होऊन उठला तो… घड्याळ्याकडे नजर टाकली. पहाटेचे तीन वाजलेले. हा आवाज ओळखीचा होता. खूप वर्षांपूर्वी अगदी त्याच्या जवळचा… पण नेमका कोणाचा? त्याच्या लक्षात येत नव्हते. त्याने पुन्हा झोपण्याचा प्रयत्न केला, पण झोप आता दूर पळाली होती. कोणाचा आवाज असावा आणि दोनशे रुपये कोणाकडून घेतले… जाम आठवेना त्याला. व्यवहाराला अगदी चोख होता तो. कोणाचा एक पैसा कधी ठेवला नव्हता. पण हे 200 रुपये? डोक्यात प्रकाश पडत नाहीये आपल्या. अचानक लखलखले डोक्यात त्याच्या… प्रकाश… हो प्रकाशच तो! त्याचा कॉलेजमधला लास्ट ईयरचा रूम पार्टनर. एक्झाम…

मुंबईच्या मुलुंडमधील एका हॉस्पिटलमध्ये मला रेसिडेन्ट डॉक्टर म्हणून नोकरी मिळाली. पगार पाचशे रूपये. (1985 सालची गोष्ट) हॉस्पिटलच्या समोरच्याच एका बिल्डिंगमधल्या फ्लॅटमध्ये राहायची सोय होती. लहान गावात वाढल्यामुळे मुंबईच्या वातावरणाची सवय नाही. ती धावपळ… ते फाडफाड इंग्रजी बोलणारे लोक पाहून जीव दडपून जायचा. रेसिडेन्ट डॉक्टर हे नाव ऐकायला छान वाटत असले तरी, पडेल ते काम करावे लागायचे. ते अपेक्षित होते. आम्ही शिकायला आलो होतो, पैसे कमवायला नाही. मार्था म्हणून मॅट्रन होत्या. त्या एकदम तरबेज. कोणत्या operationला काय काय autoclaveला लावायचे इथपासून ते कोणता सीरियस पेशंट कसा हँडल करायचा, हे सर्व त्यांना माहिती. पण त्यांचा एक मोठा दुर्गुण होता. त्या भयंकर अहंकारी…

आत्मारामच्या बुढ्याले वावरातून येताना रस्त्याच्या कडेला एक कुत्र्याचे पिल्लू पडलेले दिसले. जोरजोरात श्वास घेत… अर्धवट बेशुद्ध… बुढ्याले दया आली. त्याने पिल्लाला थोडे पाणी पाजून पाहिले… आजूबाजूला कोणी आहे का ते पाहिले… पिल्लाच्या आईचा तपास केला, पण कोणी दिसले नाही. पिल्लाला असेच सोडून दिले तर, ते वाचणे कठीण याची कल्पना आल्याने बुढ्याने त्याला उचलून सरळ घरी आणले. घरी आणल्यावर त्याला ओल्या फडक्याने पुसून बुढ्याने थोडे दूध पाजले आणि त्याला कपड्यात गुंडाळून ठेवले. आत्माराम संध्याकाळी खताच्या थैल्ल्या घेऊन घरी आला आणि कुत्र्याच्या पिल्लाला पाहून संतापलाच, “अप्पा, काहून हे रिकामे काम घेऊन आला. कुत्रागित्रा कुठे पाळता पुन्हा? डोक्याले काय कमी ताप आहे का?…

गणपत माझा जवळचा मित्र नव्हता. तो आणि मी शाळेत सोबत शिकलो होतो एवढंच. त्यामुळे तोंडओळख होती. पुढे बरेच वर्षांनी त्याचा माझा पुन्हा संबंध आला. एका हॉस्पिटलला त्याची पत्नी ॲडमिट होती आणि त्याचवेळेस मी काही कामानिमित्त गेलो, तिथे तो भेटला. कर्तव्य म्हणून मी ॲडमिट असलेल्या त्याच्या पत्नीची रूममध्ये जाऊन चौकशी केली. तिथेच कळले की, तो जवळच 10 एक किलोमीटरवर राहतो आणि शेती करतो. याव्यतिरिक्त फारसे काही कळाले नाही. मात्र, त्यानंतर गणपत अधूनमधून नियमित भेटू लागला. शेतीची काही अवजारे, कधी खत, बी-बियाणे यांच्या खरेदीसाठी यायचा, तेव्हा आवर्जून भेटायचा. खूप आग्रह केला तर, अर्धा कप चहा घ्यायचा. नेहमी जुन्या मोटरसायकलवरून यायचा. त्यालाच कधी…

मित्राच्या भावाच्या लग्नाला गेलो होतो. संकेत आणि मी एकाच कॉलेजमध्ये चार वर्षे रूमपार्टनर. त्यामुळे घट्ट संबंध. आता दोघेही नोकरीमुळे वेगवेगळ्या गावी. तरीपण त्याच्या आग्रहामुळे गेलो लग्नाला. लग्न एका छोट्या तालुक्याच्या गावी होतं. गाव छोटं असलं तरी व्यवस्था उत्तम होती. तर, मुख्य मुद्द्यावर येतो. तिथे एक निळा ड्रेस घातलेली चटपटीत मुलगी होती. भराभर काम करत होती. नवरीच्या सोबत राहायची. नवरीची जवळची नातेवाईक असावी. बहुतेक सगळे तरुण तिच्या सौंदर्याने, उत्साहाने, दिलखुलास हास्याने घायाळ झाले. त्यात अर्थात संकेतही होता. लग्न लागल्या लागल्या संकेत मला बाजूला घेऊन म्हणाला, “यार, त्या निळ्या ड्रेसवालीचा काही ट्रेस लागतं नाही. नवरीकडची असल्याने एकदम विचारणेही बरोबर नाही. तू तिचे नाव…