एका गावात तीन मित्र राहत होते — सुमित, राजू आणि तानाजी. तिघेही हुशार होते; पण त्यांचा स्वभाव वेगळा होता.
सुमित — शांत आणि विचारशील…
सुमित सकाळी लवकर उठायचा. तो आपले काम नियोजनाने करायचा. अडचण आली तर घाबरायचा नाही. तो म्हणायचा, “पहिले परिस्थिती समजून घेऊया, मग निर्णय घेऊ.” तो इतरांना मदत करायचा आणि मिळालेल्या यशाचा गर्व करायचा नाही. त्याच्यामध्ये सत्वगुण अधिक होता.
राजू — सतत धावणारा…
राजू खूप मेहनती होता. त्याला मोठे घर हवे होते. जास्त पैसा कमवायचा होता. गावात सर्वांनी त्याचे कौतुक करावे, अशी त्याची इच्छा होती. तो दिवसभर काम करायचा. त्याने बरेच यश मिळवले. पण त्याला शांत बसता येत नव्हते. एखाद्याने त्याच्यापेक्षा चांगली वस्तू घेतली की, त्याला अस्वस्थ वाटायचे. त्याच्यामध्ये रजोगुण अधिक होता.
तानाजी — “उद्या करू…”
तानाजीला काम करायला आवडत नसे. सकाळी उठायला उशीर. काम पुढे ढकलणे. जबाबदारी टाळणे. तो म्हणायचा, “अरे, आयुष्य कशाला एवढे गंभीरपणे घ्यायचे?”
त्याला संधी मिळाली तरी तो त्यांचा उपयोग करत नसे. त्याच्यामध्ये तमोगुण अधिक होता.
हेही वाचा – मी श्रीकृष्ण, मी अर्जुन…
एक दिवस मोठी संधी आली… गावात एक नवीन व्यवसाय सुरू करण्याची संधी आली. तिघांनाही सहभागी होता येणार होते.
तानाजी म्हणाला, “नंतर पाहू. अजून वेळ आहे.”
तो संधी गमावून बसला.
राजू लगेच कामाला लागला. त्याने भरपूर मेहनत केली. पण इतरांशी सतत तुलना केल्यामुळे तो तणावात राहू लागला. सुमितने शांतपणे योजना आखली. त्याने राजूलाही सोबत घेतले. तो म्हणाला, “मेहनत कर, पण मनाची शांतता गमावू नकोस.”
काही काळाने त्यांचा व्यवसाय यशस्वी झाला. राजूला सुमितचे बोलणे समजले. त्याला जाणवले — फक्त धावणे पुरेसे नाही; योग्य दिशेने धावणे महत्त्वाचे आहे.
तिघांकडून मिळालेला धडा
तानाजीने शिकले — आळस सोडल्याशिवाय संधीचा उपयोग होत नाही.
राजूने शिकले — महत्त्वाकांक्षा चांगली; पण तिच्यावर विवेकाचे नियंत्रण हवे.
सुमितनेही शिकले — शांतता म्हणजे निष्क्रियता नव्हे; शांत मनाने योग्य कर्म करणे ही खरी ताकद आहे.
भगवद्गीता अध्याय 14 — गुणत्रयविभागयोग आहे. यात श्रीकृष्ण सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण आपल्या विचारांवर, स्वभावावर आणि कृतींवर कसे परिणाम करतात हे सांगतात.
सत्वगुण — ज्ञान, शांतता, स्वच्छता आणि प्रसन्नता.
रजोगुण — इच्छा, धडपड, आसक्ती आणि कर्माची प्रवृत्ती.
तमोगुण — आळस, अज्ञान, निष्क्रियता आणि भ्रम.
आपल्या जीवनात तीन गुण ओळखण्याची पद्धत म्हणजे स्वतःला तीन प्रश्न विचारा :
- माझे मन शांत आणि स्पष्ट आहे का?
असेल तर सत्वगुण वाढलेला असू शकतो.
- मी सतत काहीतरी मिळवण्याच्या धावपळीत आहे का?
असेल तर रजोगुणाचा प्रभाव असू शकतो.
- मी काम टाळतो, आळस करतो किंवा जबाबदारीपासून पळतो का?
असेल तर तमोगुणाचा प्रभाव असू शकतो.
हे स्वतःला दोष देण्यासाठी नाही, स्वतःला समजून घेण्यासाठी आहे.
हेही वाचा – आनंदाच्या राज्यातले चार मित्र
अध्याय 14 मधील सात जीवनमंत्र
- आपल्या स्वभावाचे निरीक्षण करा.
- आळस कमी करा.
- अतिइच्छा आणि तुलना कमी करा.
- ज्ञान, शांतता आणि विवेक वाढवा.
- कर्म करा, पण कर्मामुळे अस्वस्थ होऊ नका.
- सुख-दुःखात समभाव ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
- शेवटी मनाला गुणांच्या पलीकडे नेण्यासाठी भक्ती आणि आत्मज्ञानाचा आधार घ्या.
