एखाद्या लेखकासाठी त्याचं पुस्तक हे त्याचं अपत्यच असतं. सृजनाचा तो एक सुंदर आविष्कार असतो. एखाद्या लेखकाकडून त्याचं पुस्तक मिळावं, विशेषतः कविता संग्रह मिळावा, यासारखा दुसरा आनंद नाही. एखादी व्यक्ती आपल्या अपत्याची ओळख ज्या कौतुकाने करून देते, त्याच आत्मीयतेने लेखकही आपल्या पुस्तकाची ओळख करून देत असतो. नुकताच श्री. निलेश कवडे सर यांच्याकडून त्यांचा नवप्रकाशित ‘तितिक्षा’ हा काव्यसंग्रह प्राप्त झाला आणि सवयीप्रमाणे त्याचं पारायण सुरू झालं.
‘तितिक्षा’ हा शब्दच मुळात अर्थगर्भ आहे. सुख-दुःख, अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थिती यांचा शांतपणे स्वीकार करण्याची आणि संकटांच्या काळातही मनाचा समतोल टिकवून ठेवण्याची क्षमता म्हणजे तितिक्षा. केवळ सहन करणं नव्हे, तर परिस्थितीने विचलित न होता धैर्याने तिचा सामना करणं, हा या शब्दाचा व्यापक अर्थ आहे. त्यामुळे संग्रहाचं शीर्षकच वाचकाला विचारप्रवृत्त करतं.
काव्यसंग्रह सुंदर आहेच; परंतु मुक्तछंदात कविता लिहिणाऱ्या माझ्यासारख्या व्यक्तीला छंदोबद्ध कविता आणि गझल यांचे विशेष अप्रूप वाटते. निलेश कवडे सर हे मुळात गझलकार असल्याने त्यांच्या लेखनात भावनांची एक हळवी किनार जाणवते. या संग्रहातील मला विशेष भावलेला काव्यप्रकार म्हणजे हायकू.
हेही वाचा – कोऽहम्?
हायकू हा जपानी काव्यप्रकार. पारंपरिक हायकूची रचना तीन ओळींची असते. त्यात पहिल्या ओळीत पाच, दुसऱ्या ओळीत सात आणि तिसऱ्या ओळीत पुन्हा पाच अक्षरे असतात.
या संग्रहातील मला सर्वाधिक भावलेला हायकू आहे,
माझ्यापर्यंत
पोहोचत नाहीत
माझ्यासहित
या हायकूतील शेवटचा ‘माझ्यासहित’ हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे. एखाद्या व्यक्तीचे विचार किंवा तिचं वागणं आपल्यापर्यंत पोहोचत नाही, हे समजण्यासारखं आहे. परंतु कवी इथे स्वतःलाही त्यात सामावून घेतो. माणसाला आयुष्यभर सोबत करणारी व्यक्ती म्हणजे तो स्वतःच; तरीही अनेकदा स्वतःचे विचार, स्वतःचं वागणंही त्याला समजत नाही. आपण असं का वागलो, असा विचार आपल्या मनात का आला, याची उकल आपल्यालाच करता येत नाही. स्वतःला जाणून घेण्याच्या प्रवासात स्वतःच अनोळखी राहण्याचा हा विरोधाभास कवीने एका शब्दातून किती सहजपणे व्यक्त केला आहे!
आणखी एक हायकू मनाला स्पर्शून जातो.
आर्त आरोळी
कवीला ऐकू आली
कविता झाली
दुःख प्रत्येकाच्याच वाट्याला येतं; मात्र प्रत्येकाची त्याला प्रतिसाद देण्याची पद्धत वेगळी असते. काही माणसं दुःखामुळे संवेदनाहीन होतात, तर काहींच्या जाणिवा अधिक तीव्र होतात. इतरांना जिथे केवळ एक घटना दिसते, तिथे कवीला त्या घटनेमागची वेदना ऐकू येते. एखाद्या मनाची आर्त हाक जेव्हा कवीच्या संवेदनशील मनापर्यंत पोहोचते, तेव्हा त्या वेदनेला शब्द मिळतात आणि त्यातून कविता जन्माला येते. आर्ततेचं कवितेत झालेले हे रूपांतर केवळ तीन ओळींत किती सुंदरपणे व्यक्त झाले आहे!
आणखी एक रचना पाहा,
इच्छांनी माझे
जगणे कठीण झाले
वाढले ओझे
माणसाच्या इच्छा त्याला जगण्याची प्रेरणा देतात; पण त्याच इच्छा कधी जगण्याचे ओझे बनतात, हे कळतही नाही. अपेक्षा, आकांक्षा आणि त्या पूर्ण करण्याची धडपड यांत माणूस स्वतःचे सहज जगणेच हरवून बसतो. इच्छांच्या ओझ्याचं हे वास्तव किती साध्या शब्दांत व्यक्त केलं आहे!
कॉमन मॅन.
जणू सत्तेभोवती
फिरता फॅन
हा हायकूही असाच उपरोधिक आहे. सत्तेभोवती फिरणाऱ्या सामान्य माणसाचे स्थान आणि सत्तेच्या प्रभावाभोवती घुटमळणारी व्यवस्था यांचं चित्र या हायकूतून उभं राहतं.
तर,
झाला विकास
डोंगर भुईसपाट
पक्षी उजाड
या हायकूतून विकासाच्या संकल्पनेवरच एक प्रश्नचिन्ह उभं राहतं. विकासाच्या नावाखाली डोंगर सपाट केले जातात, वृक्षतोड होते आणि पक्ष्यांचे अधिवास नष्ट होतात. अलीकडे विकासकामांसाठी होणारी वृक्षतोड पाहिली की या तीन ओळी केवळ कविता राहत नाहीत, तर आपल्या भोवतालच्या वास्तवाचं विदारक चित्र बनतात.
हेही वाचा – दोन हात मायेचे, दोन हात संरक्षणाचे
आजच्या धावपळीच्या काळात एखाद्या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित ठेवण्याचा कालावधी कमी होत चालला आहे. अशा काळात तीनच ओळींत एखादा गहन विचार, सूक्ष्म भावना किंवा आयुष्याचे एखादे वास्तव इतक्या प्रभावीपणे मांडणारा हायकू विशेष भावतो. शब्दांची संख्या कमी असली तरी आशयाची खोली किती मोठी असू शकते, याचा प्रत्यय या रचना देतात. हायकू म्हणजे खऱ्या अर्थाने थोडक्यात बरंच काही सांगण्याची कला!


