पूर्वार्ध
मी मुंबईत विंग्ज (Wings) या खासगी हॉस्पिटलला आरएमओ (निवासी वैद्यकीय अधिकारी) म्हणून लागलो. कामाचा अनुभव नव्हताच फारसा… त्यातच एवढे मोठे महानगर आणि ते छोटेसे का होईना, पण चकचकित हॉस्पिटल! नाही म्हटले तरी, थोडेसे दडपण होते मनावर. तीन डॉक्टर मिळून हे हॉस्पिटल चालवत होते. त्यांचे ते फ्लुएंट इंग्लिशमधून बोलणे बघून जीव दडपायचा. पण दोन-चार दिवसातच लक्षात आले की स्टाफ खूप को-ऑपरेटिव्ह आहे. रिसेप्शनिस्ट केतकी, वॉर्डबॉय अशोक, सफाईवाली मंजुबाई ही सर्व मराठी मंडळी. तर सिस्टर सुषमा, राधा, सुमन या केरळच्या. मी नवखा असल्याने मला नाइट ड्युटी नव्हती. रात्रीचा स्टाफ वेगळा होता. त्यातला रात्रीचा आरएमओ डॉ. केतन शाह याच्याशीच थोडे काम पडायचे. दिवसा जे नवीन पेशंट ॲडमिट झालेले असायचे, त्याची माहिती मला त्याला द्यावी लागायची.
थोड्याच दिवसात मी इथे चांगलाच रूळलो. स्टाफशी माझे चांगलेच पटू लागले. याचे कारण कदाचित हे असावे की, सगळा स्टाफ मध्यमवर्गीय आणि मीही मध्यमवर्गीय! स्टाफ सगळा मुंबईत राहणारा असला तरी, बहुतांश चाळीत राहणारा, तर मीही छोट्या शहरातला… Down to earth. त्यांना मी आपल्यातला न वाटलो तर नवलच. त्याआधीचे आरएमओ बहुतेक मुंबईचे आणि हायफाय असावेत… असो. पण त्यामुळे माझ्यात आत्मविश्वास आला आणि तो आत्मविश्वास माझ्या कामातही दिसू लागला.
ज्या तीन नर्स दिवसा कामाला होत्या. त्यातल्या सुमन आणि राधा या सख्ख्या बहिणी होत्या, हे मला बऱ्याच उशिरा कळाले. सुमन बारीक, सावळी आणि गंभीर. तर, राधा गोरी किंचित स्थूलपणाकडे झुकणारी, मात्र सतत हसणारी. या दोघी बहिणी विक्रोळीच्या कोणत्या तरी चाळीत भाड्याने राहायच्या. सुमन विवाहित, तिला पाच-सहा वर्षांची मुलगी. तिचा नवराही कामाला जायचा. मुलगी शाळेत जायची सकाळी. दुपारी घरी यायची. सुमन आणि राधा दोघी एकमेकांच्या ड्युट्या सांभाळून घ्यायच्या, मुलीला सांभाळता यावे म्हणून. सकाळी 6 ते 2 आणि दुपारी 2 ते 10 अशी ड्युटी असायची. पण रात्रपाळीच्या सिस्टर रात्री 8 ते सकाळी 8 ड्युटी करायच्या त्यामुळे सकाळी सात-साडेसात वाजेपर्यंत आले तरी चालायचे आणि रात्री 9 वाजता जाताही यायचे.
हेही वाचा – आपल्यांचा आपलेपणा…
या सगळ्या गडबडीत राधाशी माझे छान जमायचे. सुरुवातीला तिनेच मला हॉस्पिटलच्या रितीभाती शिकवल्या. या दोघी बहिणी तीन-चार वर्षांपासून तिथे काम करत असल्याने पेशंटला कसे ट्रीट करायचे, काय काय इन्व्हेस्टिगेशन्स करायच्या आणि केव्हा ॲडमिट करायचे इथपासून केव्हा मोठ्या हॉस्पिटलला पाठवायचे इथपर्यंत सगळे त्यांना माहीत होते. ते सगळे मला राधाने शिकवले. राधा अगदी मनमोकळी. कधीही खदखदून हसायची… अगदी बोलता बोलता सहज टाळीसाठी हात पुढे करायची. तिचे दात एकदम पांढरेशुभ्र होते…
माझा पहिला पगार झाला, तेव्हा सगळ्या स्टाफसाठी मी हॉस्पिटलच्या शेजारी असलेल्या हॉटेलमधून गरम कचोऱ्या मागवल्या. सगळ्यांनी कचोऱ्या खाल्यानंतर राधा माझ्याकडे आली आणि हळू आवाजात म्हणाली… “मेरेकु कचोरी नहीं फालुदा चाहिये.”
फालुदा तिथे कुठे मिळतो मला माहीत नव्हते. तो बऱ्यापैकी महागही असायचा. माझा पगार जेमतेम होता. मी काकाकडे राहायचो. दोन बस बदलून मला हॉस्पिटलला यावे लागायचे. बसला भाडे लागायचे. काकाची परिस्थिती चांगली असल्याने तिथे खाणे-पिणे आणि राहणे याचे पैसे द्यावे लागायचे नाही. (काकाची परिस्थितीच नाही, तर स्वभावही चांगला होता. काकूंचाही.) राधाने फालुदाचा आग्रह धरला आणि तो मोडणे मला शक्यच नव्हते. मी तिलाच सांगितले की, जेव्हा आपल्या दोघांना रिकामा वेळ असेल तेव्हा जाऊ. पण बाकीच्या स्टाफला सांगू नको नाहीतर एवढ्या सगळ्यांना फालूदा देऊन माझे पाकीट खाली झाले असते!
सगळ्या स्टाफला दुपारी दीड ते तीन जेवणाची सुट्टी मिळायची. (इमर्जन्सीसाठी एक-दोन जण असायचे.) मी जेवायला घरी काकाकडे जायचो. जाण्या-येण्यातच सव्वा तास लागायचा. अक्षरशः पंधरा मिनिटांत भराभर जेवण करावे लागायचे.
मी आणि राधा सोबत जाणार असलो, तर फक्त जेवणाच्या वेळीच जाऊ शकलो असतो. यावर शक्कलही राधानेच काढली. तिने सांगितले, ती डबा घेऊन येते घरून दोघांचा… म्हणजे माझा जायचा-यायचा वेळ वाचेल. इथेच जेवण करू आणि फालुदाही घेऊ. मला नाही म्हणण्याचे कामच नव्हते.
त्यादिवशी ती डबा घेऊन आली आणि जेवणाच्या सुट्टीत मला घेऊन पुढच्या गल्लीत असलेल्या एका हॉटेलमध्ये गेली. हॉटेल छान होते. लहान जागेत बसवलेले. टेबलं-खुर्च्या सुबक. स्वच्छ स्टीलच्या ताट-वाट्या. राधाला ओळखणारे बरेच जण असावेत. कारण, ती मला डायरेक्ट फॅमिली रूममध्ये घेऊन आली. वेटरकडून पाणी मागितले. तिथे बाहेरचे पदार्थ आणून खाण्यास मनाई होती. पण राधाला कोणी बोलले नाही, त्याअर्थी तिथे तिचा बऱ्यापैकी वट असावी.
“पहिले खाना खाते हैं.”
“नहीं… पहिले फालुदा.”
आम्ही फालुदा मागवला. तिचे म्हणणे पटले… जेवण केल्यावर एवढा मोठा ग्लास भरून फालुदा गेलाच नसता. फालुदा मात्र छानच होता. त्यानंतर तिने डबा काढला. पोळी-भाजी, रस्सम भात, वेफर्स आणि काही तळलेले पदार्थ होते. भाजी बरी होती, पण रसम मात्र उग्र आणि तिखट होता… वेफर्स आणि त्या तळलेल्या पदार्थांना वेगळाच वास येतं होता. (नंतर समजले की, ते तळण्यासाठी खोबरेल तेल वापरतात.)
जेवण वेगळे होते. आवडले यासाठी की, तिने खास माझ्यासाठी ते बनवून आणले होते!
जेवण झाल्यावर तिने पुन्हा पुन्हा “अच्छा लगा ना खाना?” विचारले तेव्हा तिच्यातली गृहिणी मला दिसत होती. मला तिचे हे वेगळे रूप खूप भावले. जेवण झाल्यावर मी निघणार तेवढ्यात राधा म्हणाली, “रुको. अभी आधा घंटा है. जायेंगे आरामसे.”
“हॉटेलवाला कुछ बोलेगा नहीं?”
“नहीं बोलेगा. उसका लडका अपने हॉस्पिटल में भरती था…”
मला हॉटेलवाले राधाला काही बोलत नाही, याचे रहस्य कळाले. मग तो अर्धा तास मी तिच्या कुटुंबाबद्दल चौकशी केली. केरळच्या कुठल्यातरी खेड्यातली होती ती. चार बहिणी, दोन भाऊ. दोन बहिणींची लग्न झालेली. त्यातलीच एक सुमन. चारपैकी तीन बहिणींनी नर्सिंगचे शिक्षण घेतलेले.
सुमननेच तिला इकडे बोलवले, म्हणजे इकडे नोकरी करता येईल. लग्न जमवता येईल.
राधा मोकळेपणाने बोलली. माझ्याबद्दल तिने फारसे काहीच विचारले नाही. पण एक अंदाज मी लावला की, त्यांची आर्थिक परिस्थिती फारशी चांगली नसावी. वडील दारूबिरू पिणारे असतील आणि त्यांनीच राधाला सुमनकडे पाठवले असावे.
बोलता बोलता राधाने ती दहावी कोणत्या वर्षी पास झाली, ते सांगितले. तिला मी तिची जन्मतारीख विचारली नाही. ते विचारणे योग्य दिसले नसते. पण माझ्या अंदाजानुसार ती माझ्यापेक्षा वयाने एक ते दोन वर्षांनी मोठी असावी.
दिवस पळत होते. मी सराईतपणे काम करू लागलो. स्टाफ डॉक्टर सगळे चांगले होते. मीही सगळ्यांशी जमवून घेत होतो… मला कुठे इथे कायमचे राहायचे होते? कशाला वाईट बोलून कुणाला दुखवायचं? एकदा सकाळी सुमनची ड्युटी होती, ती आलीच मुळात चेहरा उतरवून. तिची तब्येत अजिबात चांगली नव्हती. तिला ड्युटीवर असताना उलटी झाली. मी तिला तातडीने रिकाम्या रूममध्ये तपासले, इंजेक्शन दिले… आणि तिच्या वाटेचे काम मी आणि सिस्टर सुषमा यांनी मिळून केले. शिवाय, डॉक्टरांना सांगून तिला दोन दिवसांची रजाही मिळवून दिली. खरेतर, ही काही मोठी गोष्ट नव्हती; पण सुमनचा माझ्याबद्दल आदर वाढला.
हेही वाचा – बरसणारा पाऊस अन् सासू-सुनेतील प्रेमाचा ओलावा…
राधाबरोबर दर आठवड्याला आता बाहेर जेवण चालू झाले होते. तो तास-दीडतास माझ्यासाठी एक रीफ्रेशिंग गोष्ट होती. पैसे बरेचदा तीच भरायची, कारण तिचा पगार माझ्यापेक्षा जवळजवळ दुप्पट होता आणि डिस्चार्ज मिळाल्यावर पेशंट त्यांना ‘खुशी’ म्हणून पैसे द्यायचे. राधा माझ्यासोबत वेड्यासारखी बोलायची, आणि वेड्यासारखी हसायची. त्या हास्याने मला वेड लागेल का? असे वाटू लागले. हॉस्पिटलमध्ये तिच्याशिवाय माझे पान हालत नसे. अर्थात, मी काही माझ्या मनाच्या भावना तिच्यापुढे मांडल्या नाहीत. कदाचित, ती जरी माझ्यासोबत मोकळेपणाने बोलत असली, तरी तिने कधीच माझ्याबद्दलच्या काही भावना सांगितल्या नाहीत, हे कारण असावे.
मला सुमनचीही चिंता होती. माझ्या आणि राधाच्या संबंधाबाबत तिचा काही गैरसमज व्हायला नको. पण एके दिवशी सुमनच माझ्याकडे आली आणि म्हणाली, “डॉक्टर विवेक, फुरसत में मिलना मुझे अकेले में. थोडा बात करना है तुझ से…” (हे लोक बरेचदा ज्युनिअर डॉक्टरांना अरेतुरे करतात.)
