भावंडांची जोडी ओपीडीत आली होती, पैकी मोठा भाऊ धाकट्या आजारी बहिणीला हसत होता… “काय झालं?” विचारलं तेव्हा तिच्याकडून उत्तर आलं, “डोकं दुखतंय…” हे ऐकून तिचा भाऊ पुन्हा हसला, “अगं, पण कसं शक्य आहे?”
“एऽऽ चूप रेऽऽ आधीच डोकं दुखतंय…” ती बिचारी खरंच चिडली.
भावाबहिणीत मस्ती-विनोद-थट्टामस्करी चालत असते; त्यामुळं मी अर्थातच, त्यांच्या संवादाकडं दुर्लक्ष केलं अन् नीट माहिती घेत तिला लक्षणजन्य औषध दिली आणि जाता जाता “डोकं – त्यातला मेंदू – त्यातली अक्कल या तीन वेगवेगळ्या गोष्टीयेत रे,” अशी टीपही दिली. दोघेही “थॅंक्स डॉक,” म्हणत हसतच निघून गेले. त्यांना कळलं की नाही माहीत नाही, पण तुम्हाला या संदर्भातली एक केसच सांगतो….
तो दिवस डॉक्टरांसाठीही अगदी साधाच होता. फ्रान्समधल्या एका रुग्णालयात मध्यमवयीन, शांत, सुस्वभावी सरकारी कर्मचारी “डोकं दुखतंय” म्हणूनच आला होता… ना सर्दी, ना ॲसिडिटी, ना निद्रानाश, ना काही विचित्र वर्तन, ना स्मरणशक्तीचा त्रास, ना बोलण्यात अडखळणं… नेहमीसारखाच, एक अगदी ‘नॉर्मल’ माणूस…
बीपी-शुगर-ओटू सगळं अगदी नॉर्मल पण फक्त खबरदारी आणि जिज्ञासा म्हणून डॉक्टरांनी त्याला सीटी स्कॅन करायला सुचवलं आणि… त्याचा तो स्कॅन रिपोर्ट पाहून डॉक्टरांच्या पायाखालची जमीनच सरकली!
हेही वाचा – Alcoholism : क्रांतिकारी शोधामागची कथा!
स्क्रीनवर जे दिसत होतं, ते वैद्यकीय पाठ्यपुस्तकांना आव्हान देणारं होतं… मेंदू असायला हवा तिथं फक्त मोठमोठे काळे पोकळ भाग दिसत होते; जे होतं सेरेब्रोस्पायनल फ्लुईड अर्थात सीएसएफ…!! मेंदूचा जवळजवळ 85 ते 90 टक्के भाग संपूर्णपणे आणि चक्क गायब होता! सेरेब्रल कॉर्टेक्स अगदी पातळ होतं, व्हेंट्रिकल्स प्रचंड फुगलेले होते आणि मेंदू जणू कवटीरुपी भिंतीला नावाला चिकटवून ठेवल्यासारखा लागलेला होता…
डॉक्टर एकमेकांकडं पाहू लागले… हा माणूस चालतो कसा? बोलतो कसा? अरे, पण हा जिवंत आहे तरी कसा? याहून धक्कादायक गोष्ट म्हणजे हा रुग्ण विवाहित होता, दोन मुलांचा बाप होता!!! चांगल्या पगाराची सरकारी नोकरी ईमानेइतबारे करत होता आणि समाजात अतिशय व्यवस्थित वावरतही होता.
त्याची IQ टेस्ट केली गेली आणि निकाल? आयक्यू थोडा कमी आढळला असला तरी, मानसिकदृष्ट्या अपंग किंवा मतिमंद म्हणावा इतपत तर अजिबात कमी नव्हता! जणू निसर्गानं स्वतःच डॉक्टरांना प्रश्न विचारला होता, “एक माणूस म्हणून जगायला मेंदू नेमका किती लागतो?”
सखोल चौकशीअंती एक जुनी आठवण पुढं आली; त्याच्या लहानपणी एका आजारपणात त्याच्या डोक्याचं छोटंसं ऑपरेशन झालं होतं आणि निदान होतं ‘हायड्रोसिफॅलस’ अर्थात संसर्गामुळं मेंदूत अतिरिक्त पाणी साठणं…
हेही वाचा – …यह तो अलगही ‘केमिकल लोच्या’
त्या काळात यावर उपचार अपुरे होते, सीएसएफ हळूहळू साठत गेलं आणि वर्षानुवर्षे मेंदूला दाबत राहिलं, पण हे सगळं इतकं हळूहळू घडलं की, मेंदूला स्वतःला जुळवून घ्यायला वेळ मिळत गेला… अन् इथंच दडलेला होता खरा चमत्कार! मानवी मेंदूची एक अद्भुत क्षमता आहे, ती म्हणजे न्युरोप्लास्टिसिटी..
मानवी मेंदू म्हणतो, “जागा कमी आहे? चालेल, मैं ॲडजस्ट करूंगा… पर काम नहीं रुकेगा!”
त्याच्या मेंदूनं महत्त्वाच्या कार्यांसाठी आवश्यक न्यूरॉन्स जपले, निरुपयोगी मार्ग बंद केले आणि उरलेल्या मेंदूवरच संपूर्ण आयुष्य चालवलं… जणू एका खोलीच्या घरात पूर्ण कुटुंब शिस्तीत राहिलं…
वैद्यकशास्त्र हादरलं! ही केस वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झाली आणि जगभर एकच चर्चा सुरू झाली… IQ म्हणजेच बुद्धिमत्ता नाही, मेंदूचा आकार म्हणजे मेंदूच्या क्षमतेचं मानक नव्हे, मानवी शरीर हे फक्त यंत्र नाही; हा रुग्ण म्हणजे वैद्यकशास्त्राच्या अहंकारावर पडलेली नम्रतेची चपराक होती!
हा माणूस काही ‘सुपरह्युमन’ नव्हता; तो फक्त एक सामान्य माणूस होता… पण त्याच्या शरीरानं आपल्याला शिकवलं, “तुम्ही जे अशक्य समजता, ते निसर्गासाठी फक्त एक वेगळी वाट असते.”
