गणेशोत्सव आणि आयुर्वेद

गणेशोत्सव हा महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात श्रद्धा, उत्साह आणि आनंदाने साजरा केला जाणारा महत्त्वाचा सण आहे. श्रीगणेशाची पूजा, आरती, प्रसाद आणि मोदक यामुळे या उत्सवाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाबरोबरच आपल्या पारंपरिक आहारपद्धती आणि जीवनशैलीकडे पाहिले, तर गणेशोत्सवाचा आयुर्वेदाशीही सुंदर संबंध दिसून येतो. आयुर्वेद म्हणजे केवळ आजारांवर उपचार नव्हे, तर निरोगी व्यक्तीने आरोग्य कसे टिकवावे याचे मार्गदर्शन करणारे जीवनशास्त्र आहे. ऋतूनुसार आहार-विहारात बदल करणे, योग्य प्रमाणात भोजन करणे आणि पचनशक्तीची काळजी घेणे याला आयुर्वेदात विशेष महत्त्व आहे.

मोदक आणि आयुर्वेद

गणेशोत्सव म्हटले की, सर्वप्रथम आठवतो तो म्हणजे मोदक! पारंपरिक उकडीच्या मोदकात तांदळाचे पीठ, नारळ आणि गूळ यांचा वापर केला जातो. नारळातून ऊर्जा आणि स्निग्धता मिळते, तर गुळामुळे गोडवा आणि ऊर्जा मिळते. मात्र कोणताही पदार्थ कितीही पौष्टिक असला तरी योग्य प्रमाणात खाणे महत्त्वाचे आहे. मोदक ताजे आणि मर्यादित प्रमाणात खाल्ल्यास आनंदही मिळतो आणि आहारातील संतुलनही राखता येते. (मधुमेह किंवा इतर आरोग्यविषयक समस्या असणाऱ्यांनी गोड पदार्थांचे प्रमाण डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार ठरवावे.)

हेही वाचा – HbA1c… मधुमेह नियंत्रणाचं प्रतिबिंब

पचनशक्तीची काळजी

उत्सवाच्या काळात घरी तसेच पाहुण्यांकडे विविध प्रकारचे गोड, तळलेले आणि जड पदार्थ खाल्ले जातात. अशा वेळी अतिखाणे टाळणे महत्त्वाचे आहे. आयुर्वेदात मिताहार म्हणजेच योग्य प्रमाणात आहार घेण्याला महत्त्व दिले आहे.

• जेवणाची वेळ नियमित ठेवणे
• अति तळलेले पदार्थ कमी घेणे
• पुरेसे पाणी पिणे
• जेवणानंतर थोडे चालणे

या साध्या सवयी पचनासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

पारंपरिक मसाल्यांचे महत्त्व

सुंठ, जिरे, बडीशेप, वेलची, दालचिनी… आपल्या पारंपरिक स्वयंपाकात या मसाल्यांचा वापर केला जातो. हे पदार्थ चव वाढवण्यासोबतच आहार अधिक रुचकर बनवतात. मात्र त्यांचा वापरही योग्य प्रमाणात करणे आवश्यक आहे. गणेशोत्सवातील प्रसाद आणि भोजनात स्थानिक, ताज्या आणि ऋतूनुसार उपलब्ध पदार्थांचा वापर करणे हा आयुर्वेदाच्या ऋतुचर्या या संकल्पनेशी सुसंगत दृष्टिकोन आहे.

उपवास आणि संयम

गणेश चतुर्थी किंवा गणेशोत्सवात अनेक जण उपवास करतात. उपवास म्हणजे केवळ दिवसभर न खाणे नव्हे. आपल्या शरीराची क्षमता आणि प्रकृती लक्षात घेऊन हलका आणि संतुलित आहार घेणे अधिक योग्य ठरते. उपवासाच्या नावाखाली वारंवार तळलेले साबुदाण्याचे पदार्थ, जास्त गोड पदार्थ किंवा अतिप्रमाणात फराळ खाणे टाळावे. फळे, योग्य प्रमाणातील दूध किंवा इतर सहज पचणारे पदार्थ व्यक्तीच्या प्रकृतीनुसार घेता येतात.

उत्सव आणि मानसिक आरोग्य

आयुर्वेदात शरीरासोबत मनाच्या आरोग्यालाही महत्त्व आहे. गणेशोत्सवात कुटुंबीय आणि मित्रमंडळी एकत्र येतात. पूजा-अर्चा, भजन, आरती, सांस्कृतिक कार्यक्रम… अशा सकारात्मक सामाजिक सहभागामुळे मन प्रसन्न राहण्यास मदत होऊ शकते. श्रीगणेशाला विघ्नहर्ता मानले जाते. त्यामुळे गणेशोत्सव आपल्याला अडचणींवर मात करण्याची, सकारात्मक विचार करण्याची आणि संयमाने जीवन जगण्याची प्रेरणा देतो.

पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव

आयुर्वेदाचा मूलभूत विचार निसर्गाशी सुसंगत जीवन जगण्याचा आहे. त्यामुळे पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा करणे ही काळाची गरज आहे. यासाठी आवश्यक आहे –

• नैसर्गिक मातीची मूर्ती
• पर्यावरणपूरक सजावट
• प्लास्टिकचा कमी वापर
• स्वच्छता

उत्सवाचा आनंद घेताना पर्यावरणाचेही रक्षण करूया!

हेही वाचा – शरीरात वात आणि पित्त वाढवण्याचे एक कारण — अहंकार!

निष्कर्ष

गणेश चतुर्थी हा श्रद्धा, संस्कृती आणि आनंदाचा उत्सव आहे. आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास हा उत्सव आपल्याला —

• मिताहार
• ऋतुनुसार आहार-विहार
• पचनशक्तीची काळजी
• मानसिक प्रसन्नता
• निसर्गाशी सुसंवा

यांची आठवण करून देतो. श्रीगणेशाची आराधना करताना त्यांच्या बुद्धी, विवेक आणि संतुलनाच्या प्रतीकात्मक संदेशातून आपणही आपल्या जीवनात आरोग्यदायी सवयी अंगीकारूया.

(सौजन्य – समर्थ आरोग्य फाऊंडेशन)

संपर्क – 9150014545