Dnyaneshwari : जें गगनाहून जुनें, जें परमाणुहूनि सानें

अध्याय आठवा

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद् य: । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥9॥

जयाचें आकारावीण असणें । जया जन्म ना निमणें । जें आघवेंचि आघवेपणें । देखत असे ॥86॥ जें गगनाहून जुनें । जें परमाणुहूनि सानें । जयाचेनि संन्निधानें । विश्व चळे ॥87॥ जें सर्वांतें यया विये । सर्व जेणें जिये । हेतु जया बिहे । अचिंत्य जें ॥88॥ देखें वोळंबा इंगळु न चरे । तेजीं तिमिर जेथ न सरे । जें देहाचें आंधारें । चर्मचक्षूसीं ॥89॥ सुसडा सूर्यकणांच्या राशी । जो नित्य उदो ज्ञानियांसी । अस्तमानाचें जयासी । आडनांव नाहीं ॥90॥

प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥10॥

तया अव्यंगवाणेया ब्रह्मातें । प्रयाणकाले प्राप्ते । जो स्थिरावलेनि चित्तें । जाणोनि स्मरे ॥91॥ बाहेरी पद्मासन रचुनी । उत्तराभिमुख बैसोनि । जीवीं सुख सूनि । कर्मयोगाचें ॥92॥ आंतु मीनलेनि मनोधर्मे । स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें । आपेंआप संभ्रमें । मिळावया ॥93॥ आकळलेनि योगें । मध्यमामध्यमार्गे । अग्निस्थानौनि निगे । ब्रह्मरंध्रा ॥94॥ तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु । आहाचवाणा दिसे मांडतु । तेथ प्राणु गगनाआंतु । संचरे कां ॥95॥ परी मनाचेनि स्थैर्यें धरिला । भक्तीचिया भावना भरला । योगबळें आवरला । सज्ज होउनी ॥96॥ तो जडाजडातें विरवितु । भ्रूलतामाजीं रचतु । जैसा घंटानाद लयस्थु । घंटेसीच होय ॥97॥ कां झांकलिये घटींचा दिवा । नेणिजे काय जाहला केव्हां । या रीती जो पांडवा । देह ठेवी ॥98॥ तो केवळ परब्रह्म । जया परमपुरूष ऐसें नाम । तें माझें निजधाम । होऊनि ठाके ॥99॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : पैं अथावीं घट बुडाला, तो आंतबाहेरी उदकें भरला…

अर्थ

सर्वज्ञ, पुरातन, (विश्वाचा) नियंता, अणुपेक्षा (देखील) लहान, सर्व (स्थूलसूक्ष्म जगाचा) आश्रय, ज्याचे स्वरूप कल्पनेला अगोचर आहे, सूर्याप्रमाणे (प्रकशरूप असे) ज्याचे स्वरूप आहे असा, (अज्ञानरूप) अंधकाराच्या पलीकडे असलेला जो (परम पुरुष), त्याचे जो सतत स्मरण करतो, ॥9॥

ज्याचे अस्तित्व आकाराशिवाय आहे आणि जे जन्ममृत्यूरहित असून, जे सर्वत्र असल्यामुळॆ सर्वपणाने पाहाते ॥86॥ जे आकाशाहून पुरातन आहे आणि जे परमाणूपेक्षाही लहान असून ज्याच्या सान्निध्याने विश्वाची हालचाल होते ॥87॥ जे या सर्वांना प्रसवते आणि ज्याच्या योगाने सर्व असते, तर्क ज्याला भीतो, असे जे कल्पनेच्या पलीकडे आहे ॥88॥ पाहा, विस्तवास जशी वाळवी लागत नाही, ज्या स्वरूपप्रकाशाच्या ठिकाणी (अज्ञानरूप) अंधाराचा लाग लागत नाही, त्याचप्रमाणे जो स्वभावत: ज्ञानप्रकाशाचा दिवस असूनही स्थूल दृष्टीला अंधार आहे, ॥89॥ (जो स्वरूपदिवस अज्ञान्यांना अंधाराप्रमाणे असतो, ते या ओवीत सांगतात.) जे चैतन्य स्वच्छ सूर्यरूपी कणांचा ढीग आहे, जे ज्ञानवानांना नित्य अपरोक्ष आहे आणि ज्या चैतन्यरूप दिवसाला अस्तमानाचे आडनाव सुद्धा नाही (जेथे अस्त होत नाही). ॥90॥

(जो) मरणसमयी एकाग्र मनाने, भक्तीने आणि योगबलाने युक्त होऊन, दोन भुवयांच्यामध्ये प्राणवायूची योग्य प्रकारे स्थापना करून (त्याचे स्मरण करतो) तो त्या तेजस्वी परम पुरुषाप्रत जातो. ॥10॥

मरणकाळ प्राप्त झाला असताना, स्थिर अंत:करणाने काहीच व्यंग नसलेल्या ब्रह्माला, जो जाणून स्मरतो, ॥91॥  बाहेर पद्मासन घालून, उत्तरेकडे तोंड करून बसून, कर्मयोगाच्या आचरणाने प्राप्त झालेल्या समाधानाचे सुख अंत:करणात साठवून ॥92॥ आत मन एकाग्र झाल्याने आणि आत्मस्वरूपप्राप्तीच्या प्रेमाने आपल्या ठिकाणी आपण समारंभाने मिळण्याकरिता ॥93॥ स्वाधीन झालेल्या अष्टांग योगाने, सुषुम्ना नाडीच्या मध्यममार्गाने, अग्निस्थानापासून ब्रह्मरंध्रास जाण्यास तो प्राण निघतो ॥94॥ जेथे प्राणवायू मूर्ध्निआकाशात प्रवेश करतो, तेथे प्राणाचा आणि चित्ताचा वरवर संबंध झालेला दिसतो ॥95॥ परंतु मनाच्या स्थिरतेने धरलेला आणि भक्तीच्या भावाने भरलेला तसेच योगबलाने आवरलेला असा तयार होऊन ॥96॥ तो प्राणवायू चेतन आणि अचेतन पदार्थांस नाहीसे करून भुवयांत संचार करतो (आणि तेथे लय पावतो). ज्याप्रमाणे घंटेचा नाद घंटेत लय पावतो. ॥97॥ अथवा घटाखाली झाकलेला दिवा केव्हा काय झाला (विझला) हे जसे कळत नाही, त्याप्रमाणे अर्जुना जो देह ठेवतो, ॥98॥ जे केवल परब्रह्म आहे आणि ज्याला परमपुरुष हे नाव आहे, असे माझे खास स्वरूप आहे, ते तो पुरुष होऊन राहतो. ॥99॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari :  जें नानागती पावतें, तें चित्त वरील आत्मयातें…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)