झुम्पा लाहिरी या प्रसिद्ध कथा कादंबरीकार असून त्यांचा मोठा चाहता वर्ग आहे. नेमसेक ही त्यांची गाजलेली कादंबरी! यावर सिनेमा सुद्धा आहे. उल्का राऊत यांनी या कादंबरीचा मराठीत अनुवाद केला आहे. ही अमेरिकेत घडणारी आशिमा आणि अशोक या बंगाली जोडप्याची कथा आहे. गोगोल या नावाभोवती पूर्ण कादंबरी गुंफली आहे.
अशोक हा बंगाली तरुण ट्रेनमधून जात असताना निकोलाय गोगोल या लेखकाचे ‘द ओव्हरकोट’ (The Overcoat) पुस्तक वाचत असतो. सहप्रवासी पुस्तकाबद्दल त्याला विचारतो आणि बोलता बोलता अमेरिकेत जाण्याचा सल्ला देतो. पुढे अशोकचा आशिमाशी विवाह होतो. आशिमा इंग्रजी विषयात पदवीधर असते. दोघांचा संसार अमेरिकेत सुरू होतो. त्यांच्या पहिल्या अपत्याचे नाव तो गोगोल ठेवतो. तो बाळाला म्हणतो, माझ्या आयुष्यात दोन चमत्कार घडले. पहिला गोगोलशी संबंधित आणि दुसरा तू… त्यामुळे तुझं नाव गोगोल!
गोगोलच्या वर्गातली मुलं त्याला नावावरून चिडवत असत निकोलाय गोगोल हा प्रसिद्ध लेखक विचित्र वेडसर वागणुकीसाठी देखील प्रसिद्ध होता. या नावावरून अशोकच्या गोगोलने आयुष्यात खूप दु:ख भोगले. त्यामुळे तो चिडून आई-बाबांना म्हणतो की, “मला नाव बदलायचे आहे.” त्यानुसार त्याचे नाव निखिल ठेवले जाते. तो पदवी मिळवतो, तेव्हा त्याला अशोक निकोलाय गोगोलचे ‘द ओव्हरकोट’ पुस्तक भेट देतो आणि सांगतो की, आपले सर्वांचे आयुष्य यात सामावले आहे. एकही इंच न हलता पूर्ण जगाचे दर्शन करून देणारे ते पुस्तक असल्याचे तो सांगतो.
हेही वाचा – वेगवेगळया पातळ्यांवर लढणारी ‘केतकर वहिनी’
कॉलेजमध्ये मुले त्याला ‘निक’ म्हणत असतात, पण कुटुंबीयांसाठी तो गोगोलच असतो. अशोकची बदली होते, कामावर रुजू होण्यासाठी तो एकटाच जाणार असतो, तेव्हा कुटुंबीय आणि गोगोलची मैत्रीण एकत्र जमतात. त्यावेळी अशोक त्याला गोगोल नाव ठेवण्यामागचे रहस्य सांगतो. जणू ‘गोगोल, तू माझा जीव आहेस,’ हेच त्याला सांगायचे असते. “मला गोगोलने जीवनदान दिले, ते तू आहेस… इतका तू मला प्राणप्रिय आहेस,” असे अशोक गोगोलला सांगत असतो. बाबांची भावना समजल्यावर त्याला त्यांच्या प्रेमाची अनुभूती होते.
अशोक आणि अशिमाची भारताबद्दल असलेली ओढ त्यांच्या अमेरिकन मुलांना गोगोल आणि सोनियाला उमजत नाही. त्यांचे बंगाली अमेरिकन मित्रसुद्धा आपल्या चालीरीती सोडत नाहीत. गोगोलचे डोळे लाल झालेले असताना बंगाली मावशी म्हणते, ‘तुला नजर लागली’ आणि लाल मिरच्यांनी दृष्ट काढते. ती गोगोलला सांगते, “तुला गर्लफ्रेंड्स कितीही असोत, लग्न बंगाली मुलीशीच करायचं.”
गोगोल वडिलांच्या मृत्यूनंतर दु:खात असताना त्याची अमेरिकन मैत्रीण त्याला म्हणते, “दु:खातून बाहेर येण्यासाठी आपण कुठेतरी फिरायला जाऊया.” त्यावर तो म्हणतो, ”पण मला यातून बाहेर यायचं नाहीये.” अशोक अशिमाने ठरवलेले असते की, मुले मार्गाला लागल्यावर भारतात परत जायचं.
आशिमा म्हणजे सीमा नसलेली. तिच्यासाठी घर म्हणजे भारत. ती मनाने अमेरिकन होत नाही. अशोकला देश सोडून आल्याचं दुख असतं. ही साधीशी वाटणारी कथा गोगोल नावाच्या रहस्यामुळे गुंतवून ठेवते. चारचौघांचं सामान्य आयुष्य जगणारे, फारशी महत्वाकांक्षा नसलेले हे दोघे पतीपत्नी आणि जन्मतःच अमेरिकन विचारसरणी असलेली त्यांची मुले ही या कादंबरीची मुख्य पात्र असली तरी, कादंबरीचा नायक ‘गोगोल’ हे नावच आहे.
गोगोलची मैत्रीण अशोक आणि अशीमाला नावाने बोलावते, गालावर किस करते… त्यामुळे दोघे अवघडून जातात. पण पुढे मुलगी सोनिया जेव्हा अभारतीय मुलाशी लग्न ठरवते, तेव्हा ते सहज मान्य करतात. त्यांचे विचार बदललेले असतात. असे असले तरी मातृभूमीची ओढ आणि त्यामुळे होणारी मानसिक ओढाताण राहतेच.
अशिमाला पाहायला अशोक आणि पालक आलेले असतात, तेव्हा ती त्याचे बाहेर ठेवलेले शूज घालते आणि चालून पाहते. नंतर अशोकच्या मृत्यूनंतर गोगोल त्याचे शूज घालून पाहतो. दोन्ही प्रसंगांतून लेखिका प्रतिकात्मकरित्या मानसिक आंदोलन दाखवते.
हेही वाचा – डॉ. आनंदीबाई जोशी… जीवनाचे सापडलेले ध्येय!
अमेरिकन ड्रीम असण्याच्या काळात अनेक जण अमेरिकेत गेले. लेखिकेने तो काळ कादंबरीत मांडला आहे. खरंतर, परदेशी राहणाऱ्या प्रत्येकाचे हे पुस्तक प्रतिनिधित्व करते. परदेशात आलेल्या पहिल्या पिढीची मानसिक कुचंबणा होते, धड ना इथले ना तिथले! त्यांच्या मुलांना दोन्ही संस्कृतींमधल्या फरकाला समजून घ्यायचे असते. गोगोल जेव्हा त्याच्या आई-बाबांना ‘यू गाईज’ संबोधतो, तेव्हा अशिमा त्याला रागावते; पण हे संबोधन गोगोलसाठी दुरावा दाखवणार नसते. एक लेखक वाचकाच्या आयुष्यावर किती खोलवर परिणाम करू शकतो हे लेखिकेने खुबीने दाखवून दिले आहे.
नावात काय आहे? ही उक्ती जगन्मान्य असताना नावात इतके बरेच काही असते, नाही का?
