दर्शन कुलकर्णी
- आज, दिनांक : 14 नोव्हेंबर 2026; वार : शनिवार
- भारतीय सौर : 23 कार्तिक शके 1948; तिथि : पंचमी 23:23; नक्षत्र : पूर्वाषाढ 20:23;
- योग : शूल 30:21; करण : बव 10:02;
- सूर्य : तुळ; चंद्र : धनु 27:10; सूर्योदय : 06:44; सूर्यास्त : 18:01;
- पक्ष : शुक्ल; अयन : दक्षिणायन; संवत्सर : पराभव;
- शालिवाहन शक : 1948; विक्रम संवत : 2083; युगाब्द : 5128
पांडव पंचमी
बालदिन
वेद कन्सल्टन्सी / 9987433660
दिनविशेष
भारतीय पुरावनस्पतिवैज्ञानिक बिरबल सहानी
टीम अवांतर
प्रसिद्ध भारतीय पुरावनस्पतिवैज्ञानिक आणि भारतीय वनस्पतिविज्ञान परिषदेचे संस्थापक बिरबल सहानी यांचा जन्म 14 नोव्हेंबर 1891 रोजी सध्या पाकिस्तानात असलेल्या भेडा या गावी झाला. वडील रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक असल्यामुळे बिरबल यांना योग्य शैक्षणिक पार्श्वभूमी लाभली. वडिलांसोबत हिमालय आणि इतर ठिकाणच्या सहली करताना त्यांना वनस्पती, खडक, जीवाश्म यांचा संग्रह करण्याचा छंद जडला. त्यांच्या या छंदाला स्वीडिश शास्त्रज्ञ स्व्हेन आंडर्स हेडीन यांच्यामुळे अधिक गती आणि प्रेरणा मिळाली.
बिरबल सहानी यांचे प्राथमिक शिक्षण लाहोरच्या मिशन अँड सेंट्रल मॉडेल स्कूल्स येथे तर महाविद्यालयीन शिक्षण तिथल्याच शासकीय महाविद्यालयात झाले. 1911 साली त्यांनी पंजाब विद्यापीठाची बी.एस्सी. पदवी संपादन केली. त्यानंतर त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठाचा ट्रायपॉस मिळविला. या विदयापीठात ए.सी. सीवर्ड यांच्या मार्गदर्शनानुसार त्यांनी जीवाश्मवनस्पतिविज्ञानाविषयी बरेच मौलिक संशोधन केले. त्यांच्या वनस्पती जीवाश्मांवरील संशोधनासाठी 1919 मध्ये लंडन विद्यापीठाने डी.एस्सी. ही पदवी देऊन त्यांना सन्मानित केले. पुढे 1929 रोजी केंब्रिज विदयापीठातून एस्सी.डी. ही पदवी मिळविणारे ते पहिले भारतीय शास्त्रज्ञ ठरले.
हेही वाचा – पंचतत्त्वांची कुंडलीतील तर्कशुद्ध मांडणी
भारतात परतल्यावर पुरावनस्पतिविज्ञानाच्या अभ्यासासाठी भूविज्ञानाचे ज्ञान आवश्यक असल्याचे लक्षात आल्यावर त्यांनी लखनौ विद्यापीठात भूविज्ञान विभाग स्थापन करण्यासाठी प्रयत्न केले. याच विद्यापीठाच्या विज्ञानशाखेचे ते कित्येक वर्षे अधिष्ठाता होते. सदर विद्यापीठात त्यांनी वनस्पतींच्या जीवाश्मांचा मोठा संग्रह केला होता.
सहानी यांनी वनस्पतिविज्ञानाच्या अनेक शाखांत बहुमोल संशोधन केले. पेंटोझायली या नावाचा एक नवीन व विलुप्त प्रकटबीज वनस्पतींपैकी जीवाश्म वनस्पतींचा गट त्यांनी शोधून काढला. तृतीय कल्पातील (सुमारे 6.50 कोटी ते 1.2 कोटी वर्षांपूर्वीच्या काळातील) अ‍ॅझोला या जलनेचाचा शोध आणि पूर्वपर्मियन युगातील (सुमारे 27.5 कोटी वर्षांपूर्वीच्या काळातील) झायगॉप्टेरिस प्रायमॅरिया या वृक्षी नेचासंबंधीची काही महत्त्वाची माहिती त्यांनीच करून दिली. भारतातील विविध भागांतील वनस्पतींवर त्यांनी अपूर्व संशोधनकार्य केले. त्यांनी दक्षिणेच्या पठाराचा इतिहास, हिमालयाचा इतिहास तसेच गोंडवनासंबंधीचा इतिहास उत्खननाव्दारे शोधला. पुरावनस्पतिविज्ञानास वाहिलेले पॅलिओबॉटनी नावाचे मासिकपत्र त्यांनी 1939 साली सुरू केले. प्राचीन भारतातील नाणी पाडण्याच्या पद्धतींविषयीही त्यांनी गंथ लिहिला.
पुरावनस्पतिविज्ञानाचा अभ्यास करणारी संस्था स्थापन करण्यासाठी सहानी यांनी भरपूर प्रयत्न केले. 3 एप्रिल 1949 रोजी पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी या संस्थेचा पाया घातला. या संस्थेत जगाच्या विविध खंडांतून गोळा केलेल्या वनस्पती जीवाश्मांचा संग्रह आहे. पुढे या संस्थेचे नामकरण ‘ बिरबल सहानी इन्स्टिटयुट ऑफ पॅलिओबऑटनी ’ असे करण्यात आले.
इंडियन सायन्स काँगेसच्या वनस्पतिविज्ञान विभागाचे 1921 तसेच 1938 अशा दोन वर्षी तर 1926 साली भूविज्ञान विभागाचे ते अध्यक्ष होते. 1935 साली पॅरिस येथे झालेल्या नॅचरल हिस्टरी सोसायटीच्या तृतीय दशवार्षिक समारंभात त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. लंडनच्या रॉयल सोसायटीचे अधिछात्र होण्याचा बहुमान त्यांना 1936 साली मिळाला. नॅशनल इन्स्टिटयुट ऑफ सायन्सचे उपाध्यक्ष म्हणून त्यांनी महत्त्वपूर्ण कामगिरी बजाविली. बर्कले आणि सी. आर्. रेड्डी पारितोषिकांचे ते मानकरी ठरले. 1950 साली होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय वनस्पतिविज्ञान परिषदेकरिता त्यांची सन्माननीय अध्यक्ष म्हणून निवड झाली होती; परंतु सदर परिषद होण्यापूर्वीच 10 एप्रिल 1949 रोजी त्यांचे निधन झाले.
आजचे राशिभविष्य
मेष – आज आर्थिक परिस्थितीत सुधारणेची चिन्हे दिसत आहेत, ज्यामुळे समाधान मिळेल. राजकारण किंवा सार्वजनिक जीवनात कार्यरत असलेल्या जातकांनी सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. विरोधक पडद्यामागे प्रतिकूल वातावरण निर्माण करण्याचा किंवा तुमची प्रतिमा खराब करण्याचा प्रयत्न करू शकतात, त्यामुळे तुमच्या योजना सर्वांना सांगणे टाळा. नोकरीच्या शोधात असलेल्यांना मित्राच्या मदतीने चांगली संधी मिळू शकते. जर तुम्हाला प्रवासाची इच्छा असेल, तर एका छोट्या सहलीचे नियोजन करा. यामुळे रोजच्या धावपळीतून आराम मिळेल आणि तुमचे मन ताजेतवाने होईल.
वृषभ – आजचा दिवस सकारात्मक असला तरी प्रत्येक कामात सावधगिरी आणि संयम राखणे महत्त्वाचे आहे. घाई किंवा अगदी किरकोळ निष्काळजीपणामुळे मोठा फटका बसू शकतो. वाहन चालवताना विशेष सावधगिरी बाळगा. विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासावर पूर्णपणे लक्ष केंद्रित केले पाहिजे, कारण नियमित कठोर परिश्रम आणि एकाग्रतेमुळेच सकारात्मक परिणाम मिळतील. आज खर्च वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे, आपल्या गरजा आणि बजेट लक्षात घेऊनच खरेदी करा. शहाणपणाने वागल्यास दिवस सुखद जाईल.
मिथुन – स्वतःच्या आरोग्याबाबत निष्काळजीपणा करणे आज महागात पडण्याची शक्यता आहे. जर तुम्हाला आधीपासूनच एखादी समस्या जाणवत असेल, तर ती पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आरोग्यविषयक समस्येकडे वेळेवर लक्ष द्या. आर्थिक बाबतीतही सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे, कारण वाढत्या खर्चामुळे तुमच्या बचतीवर परिणाम होऊ शकतो. सामाजिक क्षेत्रात तुमचा प्रभाव आणि ओळख अधिक मजबूत होऊ शकते. तुम्ही एक नवीन प्रकल्प किंवा उपक्रम सुरू करण्याचा प्रयत्न कराल, जो यशस्वी होण्याची शक्यता आहे. व्यावसायिकांना चांगला सौदा मिळू शकतो, परंतु घाईने निर्णय घेणे टाळा. सर्व अटी आणि नियम यांची सखोल तपासणी केल्यानंतरच पुढे जाणे उत्तम.
कर्क – आज विरोधकांकडून येणाऱ्या आव्हानांना न जुमानता, तुम्ही शहाणपणाने त्यावर मात करू शकता. कोणत्याही बाबतीत घाई टाळणे महत्त्वाचे आहे. संततीकडून चांगली बातमी मिळण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे कुटुंबात आनंदी वातावरण निर्माण होईल. कुटुंबाशी संबंधित कोणत्याही महत्त्वाच्या कामात विशेष सावधगिरी बाळगा. भावनांच्या किंवा अपूर्ण माहितीच्या आधारावर निर्णय घेतल्यास भविष्यात समस्या निर्माण होऊ शकतात. सर्व बाबींचा संयमाने विचार केल्यास अधिक चांगला तोडगा निघू शकतो.
सिंह – आज अनावश्यक चिंतांमध्ये स्वतःला गुंतवून घेण्याऐवजी स्वतःची दैनंदिन दिनचर्या व्यवस्थित ठेवा. संततीच्या आरोग्याबाबत निष्काळजीपणा दाखवू नका, गरज असेल तर योग्य उपचार सुरू करा. आज कोणत्याही जोखमीच्या कामात पैसे किंवा जास्त वेळ गुंतवणे टाळणे उत्तम राहील. दिवसभरात तुमची काही प्रभावशाली किंवा महत्त्वाच्या लोकांशी भेट होण्याची शक्यता आहे. घरी पाहुणेही येऊ शकतात, ज्यामुळे महिला वर्गाची व्यस्तता वाढेल. तुमच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत असताना, स्वतःसाठी थोडा वेळ काढा आणि शांत मनाने काम करा.
कन्या – आज काही आव्हानांना सामोरे जावे लागू शकते, परंतु संयम, आत्मविश्वास आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून तुम्ही त्यावर मात करू शकाल. नकारात्मक विचारांना बळी पडू नका. कामाच्या ठिकाणी, तुमच्या वरिष्ठांचा सल्ला गांभीर्याने घ्या. त्यांच्या अनुभवाकडे दुर्लक्ष करणे हानिकारक ठरू शकते. पदोन्नती किंवा प्रगतीला विलंब होऊ शकतो, परंतु ते अपयश मानू नका. कामाचा दर्जा टिकवून ठेवा आणि संयमाने प्रयत्न करत रहा. योग्य वेळी तुमच्या मेहनतीचे फळ मिळेलच.
तुळ – तुमच्या मेहनतीचे यशस्वी परिणाम आज तुमचा आत्मविश्वास वाढवतील. तुम्हाला एखाद्या सामाजिक किंवा कौटुंबिक कार्यक्रमात सहभागी होण्याची संधी मिळू शकते. कामाच्या ठिकाणी एखाद्या सहकाऱ्याच्या बोलण्याने तुम्हाला थोडे वाईट वाटू शकते, पण ते मनावर घेऊन तुमची ऊर्जा वाया घालवू नका. तुमच्या कामावर आणि ध्येयांवर लक्ष केंद्रित करणे अधिक फायदेशीर ठरेल. जोडीदाराला नवीन नोकरी किंवा करिअरबद्दल चांगली बातमी मिळू शकते, ज्यामुळे तुमच्या कुटुंबातील उत्साह वाढेल. आज तुम्ही पूर्ण समर्पण आणि वचनबद्धतेने हाती घेतलेले कोणतेही काम यशस्वी होण्याची शक्यता आहे.
वृश्चिक – आज अनेक बाबींमध्ये सकारात्मक परिणाम दिसून येत आहेत, मात्र एका लहानशा गोष्टीवरून कुटुंबात तणाव निर्माण होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत, आपल्या प्रतिक्रियेवर नियंत्रण ठेवा आणि संघर्ष वाढवणे टाळा. तुम्हाला तुमच्या मुलाच्या करिअर किंवा भविष्याबद्दल एक महत्त्वाचा निर्णय घ्यावा लागू शकतो. विद्यार्थ्यांसाठी आजचा दिवस दिलासादायक ठरू शकतो. मानसिक ताण कमी झाल्यामुळे त्यांना अभ्यासावर अधिक चांगले लक्ष केंद्रित करता येईल. कुटुंब आणि करिअरशी संबंधित बाबींमध्ये संतुलित दृष्टिकोन ठेवणे तुमच्यासाठी चांगले राहील.
हेही वाचा – आठवणींची छोटी वाटी
धनु – आज दैनंदिन कामाकडे लक्ष द्या आणि अतिरिक्त कामाचा ताण टाळा. एखाद्या व्यावसायिक कराराबद्दल किंवा महत्त्वाच्या प्रस्तावाबद्दलची चिंता कायम राहू शकते. संपूर्ण माहितीशिवाय निर्णय घेणे टाळा. आर्थिक बाबींमध्ये अनोळखी व्यक्तींवर अती विश्वास ठेवणे टाळा. आज नवीन गुंतवणूक करणे टाळणे चांगले ठरू शकते. तथापि, बँकिंग किंवा वित्तीय क्षेत्रातील लोकांना नोकरीची चांगली संधी मिळू शकते. अशी संधी मिळाल्यास, निर्णय घेण्यापूर्वी तिच्या अटी आणि नियम काळजीपूर्वक समजून घ्या.
मकर – वाढत्या खर्चामुळे आज तुमच्या आर्थिक परिस्थितीवर दबाव येऊ शकतो. बजेटनुसार खर्च केला नाहीत, तर बचतीवर परिणाम होईल, त्यामुळे, अनावश्यक खरेदी टाळा आणि आर्थिक प्राधान्यक्रमांबाबत स्पष्टता ठेवा. आळस आणि कामे पुढे ढकलण्याची सवय यामुळे समस्या निर्माण होऊ शकतात. जी कामे वेळेवर पूर्ण होऊ शकतात, ती विनाकारण लांबवू नका. अनोळखी व्यक्तींवर आंधळा विश्वास ठेवणे टाळा. तुमची महत्त्वाच्या कागदपत्रे आणि मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठिकाणी ठेवा. विचारपूर्वक केलेली कृती आर्थिक आणि कौटुंबिक समस्यांपासून वाचवू शकते.
कुंभ – आजचा दिवस सामान्य असला तरी, तुम्ही उत्साही आणि सकारात्मक राहाल. कामासाठी किंवा वैयक्तिक कारणांसाठी एका लांबच्या प्रवासाचे नियोजन केले जाऊ शकते. कामाच्या ठिकाणी, तुमचे काम लवकर पूर्ण होऊ शकते आणि तुम्ही तुमच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यात यशस्वी व्हाल. मात्र इतरांच्या वैयक्तिक बाबींमध्ये अनावश्यक हस्तक्षेप टाळा. जर तुम्ही राजकारण किंवा सार्वजनिक जीवनात प्रगती करण्याची योजना आखत असाल, तर आपल्या सभोवतालचे लोक आणि परिस्थिती पूर्णपणे समजून घ्या. केवळ उत्साहाच्या भरात कोणतीही कृती करू नका. योग्य रणनीती आणि व्यावहारिक विचाराने पुढे जाणे अधिक फायदेशीर ठरेल.
मीन – आज कायदेशीर आणि आर्थिक बाबींमध्ये विशेष सावधगिरी बाळगावी लागेल. व्यवसायात काही चढ-उतार येऊ शकतात, परंतु जुन्या गुंतवणुकीतून नफा मिळण्याची शक्यता आहे. जुन्या गुंतवणुकी, विशेषतः शेअर बाजाराशी संबंधित असले तर सकारात्मक परिणाम देऊ शकतात. तथापि, कोणताही नवीन व्यवहार अंतिम करण्यापूर्वी सर्व कागदपत्रे आणि अटी काळजीपूर्वक तपासा. भागीदारीत घाई करणे हानिकारक ठरू शकते, म्हणून जबाबदाऱ्या आणि आर्थिक अटी आधीच स्पष्ट करून घ्या. कोणतीही आर्थिक वचनबद्धता करण्यापूर्वी, तुमचे उत्पन्न, खर्च आणि भविष्यातील गरजा यांचे मूल्यांकन करा. शहाणपणाने आणि सावधगिरीने घेतलेले निर्णय चांगले परिणाम देऊ शकतात.
