रेवती निलेश पांडे
अगदी मागच्याच आठवड्यातली गोष्ट. माझी जवळची मैत्रीण स्नेहा दुसऱ्यांदा आत्या झाली. हॉस्पिटल माझ्या घराच्या अगदी जवळच असल्यामुळे, त्या इवल्याशा परीला बघण्याचा मोह मला आवरला नाही आणि मी तडक तिथे पोहोचले…
मी रूममध्ये शिरले, तेव्हा स्नेहा अगदी कौतुकाने आपल्या भाचीला मांडीवर घेऊन बसली होती. मला बघताच ती आनंदाने ओरडली, “अग बघ बघ, ‘डिट्टो’ माझ्यावर गेली आहे! डोळे, नाक… अगदी माझ्यासारखेच आहेत ना गं?” मी हसून म्हटलं, “अगं, आत्ता कुठे दोन-तीन दिवसांचं बाळ आहे हे, आणि तुला इतक्यात कळलंही, ही कोणासारखी दिसते ते?”
तितक्यात बाळाची आजी मागून उत्साहाने म्हणाली, “अगं, तिची आई सुद्धा लहानपणी हुबेहूब अशीच दिसायची!” आणि मग काय… तिथे बसलेल्या सगळ्यांमध्ये जणू चढाओढच सुरू झाली. “डोळे वडिलांसारखे आहेत,” “बोटं आईसारखी,” “नाक आत्यासारखं…” अशा अनेक चर्चा रंगू लागल्या.
हेही वाचा – Poetry : अपूर्ण अन् रातराणी…
त्या गप्पा ऐकताना मला राहून राहून एकच विचार येत होता — खरंच, कोणासारखं तरी दिसणं इतकं आवश्यक आहे का?
विशेषतः, मुलींच्या बाबतीत हे ‘कोणासारखं तरी असणं’ जन्मापासूनच सुरू होतं. कोणासारखं तरी दिसणं, कोणासारखं तरी वागणं आणि कोणासारखं तरी जगणं… ही ‘कोणासारखं’ची शेपूट आयुष्यभर साथ सोडत नाही. खरंतर, एखादा गुळगुळीत धोपटमार्ग न स्वीकारता बिकटवाट वहिवाट निवडणाऱ्या प्रत्येकालाच अडचणी येतात, पण पुरुषांपेक्षा स्त्रीला जरा जास्तच! तिने आयुष्यभर कोणाची तरी ‘नक्कल’च करावी, हे जणू गृहितच धरलेलं असतं. पिढ्यानपिढ्या ज्या मार्गावर अनेक स्त्रिया निमूटपणे चालत राहिल्या, तोच मार्ग तिने निवडावा असं ‘रूढी’ आणि ‘परंपरा’ या गोंडस नावाखाली तिच्या मनावर बिंबवलं जातं.
माझ्या मनात आलं, त्या ‘पहिल्यांदा’ वेगळं काहीतरी करणाऱ्या स्त्रीला किती संघर्ष करावा लागला असेल? पहिली महिला डॉक्टर, पहिली महिला शिक्षिका… इतकंच काय, पहिली महिला जिने गोल साडी नेसायला सुरुवात केली, पहिली जिने स्लीव्हलेस ब्लाऊज घातला किंवा पहिली जिने पैसे कमवण्यासाठी घराबाहेर पाऊल टाकलं. गोष्ट कितीही छोटी असो वा मोठी, स्वतःचं ‘अस्सल’ रूप समोर आणणं हे महिलांसाठी पूर्वीपासून आजतागत कठीणच आहे. इतर स्त्रियाही या नवीन बदलाला, “आता हे काय नवीन?” असं म्हणून हिणवताना जास्त दिसतात हे नवल.
काही सेकंदात माझ्या डोक्यात हे इतके विचार आले आणि अचानक त्या छोट्या बाळाच्या रडण्याने माझी तंद्री तुटली! बाळाचा तो खणखणीत आवाज ऐकून स्नेहाची आजी कौतुकाने म्हणाली, “बघितलं का? आवाज कसा खणखणीत आहे, अगदी आजोबांसारखा!”
मी हसले आणि हळूच म्हटलं, “आवाज असू दे ग कोणासारखाही… पण त्या आवाजात किमान तिचे ‘स्वतःचे’ शब्द गुंफावेत आपल्यासारख कोणासारखं तरी होण्यात तिने धन्यता मानू नयेआणि नक्कल करण्यात जर अवघा जन्म वाया घालवू नये!”
हेही वाचा – स्त्री… एक आई आणि मुलगी
इवलंसं आकाश
परीकथेपलीकडलं वेगळं जग तिला पाहायचं होतं
चौकटीबाहेरची एक तिरकी रेघ बनून राहायचं होतं
लोकांचा काय विचार करतेस
मनासारखं घे जगून
ती म्हणायची, नक्कल करण्यात
अवघा जन्म जाईल निघून
सगळ्यांनी जे केलं
तेच आपण का करायला हवं?
दुसऱ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेऊन
त्याला काय म्हणायचं नवं?
“ती” जशी होती आधीच्या अनंत पिढ्या
आपणही अगदी तसंच व्हायचं का?
त्यांचा पिंजरा सोन्याचा म्हणून आपणही तोच घ्यायचा का?
स्वतःच्या पंखावर विश्वास ठेव
सारेच हैराण होतील तुझी झेप बघून
ती म्हणायची, नक्कल करण्यात अवघा जन्म जाईल निघून
सूर्याचा प्रकाश उसना घेऊन चंद्रासारखं काय मिरवायचं?
तेच ते शेवाळलेले शब्द
रोज त्यांनाच काय गिरवायचं
त्यापेक्षा काजवा हो
तुझा स्वतःचा असेल प्रकाश
आणि उजळून टाक
तुझं हक्काचं इवलंसं आकाश
जिंकायला शिक जरा
सगळंच मिळत नसतं मागून
ती म्हणायची, नक्कल करण्यात अवघा
जन्म जाईल निघून
मोबाइल – 8552893399
