दर्शन कुलकर्णी
- आज, दिनांक : 27 सप्टेंबर 2026; वार : रविवार
- भारतीय सौर : 05 आश्विन शके 1948; तिथि : प्रतिपदा 20:58; नक्षत्र : उ. भाद्रपदा 11:07;
- योग : वृद्धि 11:16; करण : बालव 09:42;
- सूर्य : कन्या; चंद्र : मीन; सूर्योदय : 06:27; सूर्यास्त : 18:32;
- पक्ष : कृष्ण; अयन : दक्षिणायन; संवत्सर : पराभव;
- शालिवाहन शक : 1948; विक्रम संवत : 2082; युगाब्द : 5128
महालयारंभ
प्रतिपदा श्राद्ध
सूर्याचा हस्त नक्षत्र प्रवेश, वाहन : उंदीर
वेद कन्सल्टन्सी / 9987433660
दिनविशेष
‘किंग ऑफ रोमान्स’ यश चोप्रा
टीम अवांतर
हिंदी चित्रपट सृष्टीतील किंग ऑफ रोमान्स म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दिग्दर्शक यश चोप्रा यांचा जन्म 27 सप्टेंबर 1932 रोजी ब्रिटिश भारतातील पंजाब प्रांतातील लाहोर येथे झाला. त्यांचे वडील ब्रिटिश पंजाब प्रशासनाच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात लेखापाल होते. मात्र यश यांचा बराचसा काळ प्रामुख्याने त्यांचे दुसरे भाऊ, बी. आर. चोप्रा यांच्या लाहोरमधील घरात गेला. पुढे यश चोप्रा यांनी जालंधरच्या दोआबा कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले. सुरुवातीला त्यांना इंजीनियरिंगमध्ये करिअर करायचे होते. भारताच्या फाळणीनंतर ते लुधियाना येथे स्थलांतरित झाले.
चित्रपट निर्मितीच्या आवडीमुळे पुढे ते मुंबईला आले, जिथे त्यांनी सुरुवातीला आय.एस.जोहर यांच्याकडे सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून आणि नंतर दिग्दर्शक-निर्माता भाऊ, बी.आर. चोप्रा यांच्यासाठी काम केले, तर त्यांचा दुसरा भाऊ, धरम चोप्रा, त्यांचा कॅमेरामॅन म्हणून काम करत होता.
हेही वाचा – रक्तदाब कमी झालाय… कसे ओळखायचे?
1959 मध्ये ‘धूल का फूल’ या हिंदी चित्रपटाव्दारे यश यांना दिग्दर्शनाची पहिली संधी मिळाली. याची निर्मिती त्यांचे मोठे भाऊ बी. आर. चोप्रा यांनी केली होती. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून चांगला प्रतिसाद मिळाला आणि तो त्या वर्षातील चौथा सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरला. या यशाने प्रोत्साहित होऊन, चोप्रांनी ‘धर्मपुत्र’ नावाचा पुढील चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे शशी कपूर यांनी नायक म्हणून पदार्पण केले. या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटासाठी दिल्या जाणाऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
याशिवाय चोप्रा बंधूंनी 1965 मध्ये ‘वक्त’ चित्रपट बनवला, ज्यामध्ये सुनील दत्त, राज कुमार, शशी कपूर, साधना, बलराज साहनी, मदन पुरी, शर्मिला टागोर, अचला सचदेव आणि रहमान यांच्यासह अनेक कलाकारांचा समावेश होता. हा चित्रपट देखील व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. ‘लॉस्ट-अँड-फाउंड’ प्रकारातील हा एक ‘फाउंड फिल्म’ म्हणून ओळखला जातो. इतरही अनेक ट्रेंड्स हिंदी चित्रपट सृष्टीत सुरू करणारा हा चित्रपट, भारतीय सिनेमातील पहिल्या मल्टी-स्टारर चित्रपटांपैकी एक होता. या चित्रपटासाठी यश चोप्रा यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पहिला फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.
1969 साली आलेल्या राजेश खन्ना, नंदा अभिनीत इत्तेफाक या चित्रपटाने यश चोप्रा यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा त्यांचा दुसरा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. याच काळात त्यांनी आपल्या भावापासून वेगळे होत आपली वेगळी कंपनी ‘यशराज फिल्म्स’ ची स्थापना केली. 1973 साली प्रदर्शित झालेला दाग हा त्यांचा पहिला स्वतंत्र चित्रपट ब्लॉकबस्टर ठरला आणि सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठी तिसरा फिल्मफेअर पुरस्कार त्यांना मिळाला.
नंतर त्यांनी शशी कपूर आणि अमिताभ बच्चन अभिनीत आणि सलीम-जावेद यांनी पटकथा लिहिलेले अनेक कल्ट क्लासिक्स दिग्दर्शित केले. ज्यात दीवार आणि त्रिशूल यांचा विशेष उल्लेख करावा लागेल. या चित्रपटांनी 70 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि 80 च्या दशकात एक नवीन ट्रेंड सेट केला, ज्यामुळे बच्चन ‘अँग्री यंग मॅन’ म्हणून प्रस्थापित झाले.
चोप्रा यांनी या जोडीला घेऊन आणखी दोन चित्रपटांची निर्मिती, दिग्दर्शन आणि पटकथा लिहिली. त्यांच्या पूर्वीच्या ॲक्शन-प्रधान चित्रपटांच्या विरुद्ध, हे संगीतमय रोमँटिक ड्रामा होते ज्यात, कभी कभी आणि सिलसिला यांचा समावेश आहे. चोप्रा यांनी जावेद अख्तर यांना या चित्रपटापासून गीतकार होण्याचा सल्ला दिला. याशिवाय खाण दुर्घटनेवर आधारित ‘काला पत्थर’ या ॲक्शन ड्रामामध्ये परत एकदा अमिताभ, शशी जोडीने त्यांच्या दिग्दर्शनाखाली अभिनय केला. हा चित्रपट देखील बॉक्स ऑफिसवर यशस्वी ठरला आणि त्याला अनेक फिल्मफेअर पुरस्कारांसाठी नामांकन मिळाले.
हेही वाचा – आत्मसन्मान
1980 च्या दशकात मात्र यश चोप्रा यांच्या चित्रपटांना हवे तसे यश मिळेनासे झाले. मशाल, फासले, विजय यांसारख्या चित्रपटांमध्ये दिग्गज कलाकार असून देखील हे चित्रपट फारसे चालले नाहीत. मात्र 1989 साली आलेल्या चांदनी या चित्रपटाने हे चित्र पालटले. त्याच्या साउंडट्रॅकच्या प्रचंड यशामुळे बॉलीवूड चित्रपटांमधील हिंसाचाराचे युग संपुष्टात आणण्यास आणि हिंदी चित्रपटांमध्ये संगीत परत आणण्यास मदत झाली. या चित्रपटाला 1989 सालचा ‘ सर्वोत्कृष्ट लोकप्रिय चित्रपट या श्रेणीत राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला , तर चोप्रा यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक म्हणून फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी आठवे नामांकन मिळाले.
त्यानंतर आलेल्या लम्हे या चित्रपटाला समीक्षकांकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रशंसा मिळाली, त्याचे संगीत उत्कृष्ट होते आणि परदेशी बाजारपेठेत तो सर्वात मोठा बॉलीवूड हिट चित्रपटांपैकी एक होता; तथापि, त्याच्या वादग्रस्त कथानकामुळे तो भारतात अयशस्वी ठरला. तरीही या चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासह पाच फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकले आणि चोप्रा यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी नववे नामांकन मिळाले.
त्यानंतर 1993 मधील डर या चित्रपटाने चोप्रा यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठी फिल्मफेअर पुरस्काराच्या दहाव्या नामांकनासोबतच, सर्वोत्कृष्ट लोकप्रिय चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळवून दिला. 1995 मध्ये, चोप्रा यांनी मेटाव्हिजन नावाचे टेलिव्हिजन प्रोडक्शन हाऊस सुरू केले. या कंपनीने मेरी आवाज सुनो हा सिंगिंग रिॲलिटी शो, मेरी पसंद हा टॉक शो आणि हमको इश्क ने मारा ही टेलिफिल्म तयार केली.
2012 मध्ये दिग्दर्शनातून निवृत्ती जाहीर करण्यापूर्वी त्यांनी दिल तो पागल है, वीर-झारा, आणि जब तक है जान या चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले. दुर्दैवाने जब तक है जान या चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरू असतानाच डेंग्यूमुळे 21 ऑक्टोबर 2012 रोजी त्यांचे निधन झाले. चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या योगदानाबद्दल, भारत सरकारने त्यांना 2001 मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्कार आणि 2005 मध्ये पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. 2006 मध्ये, ब्रिटिश अकादमी ऑफ फिल्म अँड टेलिव्हिजन आर्ट्सने त्यांना आजीवन सदस्यत्व प्रदान केले, हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले भारतीय ठरले.
