ओपीडीत एक जोडपं बच्चू घेऊन आलं होतं… “कान खाजते, चिडचिड करते, खोकते…” त्यांनी तक्रारी सांगितल्या. सिस्टरनं पॅरामीटर्स चेक केले, सगळं नॅार्मल होतं… पण जवळ जाऊन बघितलं तर बच्चूचे ओठ आणि नखं किंचित निळसर वाटले. पालकांना याबद्दल विचारलं तर म्हणे, ”काल तर जास्त होते आज कमी आहेत.” रंग निळसर असला तरी हा माझ्यासाठी ‘रेड फ्लॅग’ होता.
शरीराचा कुठलाही भाग निळसर पडणं म्हणजे तिथं ॲाक्सिजनचा पुरवठा कमी होत असल्याचं लक्षण! बच्चू आता तसं ‘आऊट ॲाफ डेंजर’ असलं तरी मी त्याला बालरोगतज्ज्ञांकडं रेफर केलं… हा, ना करत कसेबसे ते रवाना झाले आणि मला इकडं ‘ब्लू बेबी’ची गोष्ट आठवली.
1940चं दशक असावं… अमेरिकेतील जॉन्स हॉपकिन्स हॉस्पिटलच्या एका दालनात रोजच्या प्रमाणे शांतता असली तरी, आजची शांतता थोडी विचित्र होती. कसलं तरी सावट असणारी…!
दालनातल्या पहिल्याच रूमच्या पलंगावर अगदी नाजूक, फिकट-निळ्या ओठांची दोन वर्षांची मुलगी शांतपणं धिमा श्वास घेत पहुडली होती… तिचा प्रत्येक श्वास म्हणजे “जिंकलं नाही तर, हरलं…” असा जणू युद्धप्रसंगच होता; कारण या मुलीचा आजार होता ‘टेट्रॅलॉजी ॲाफ फॅलोट’ म्हणजे बालकात असणारा जन्मजात हृदयविकार! पण त्या काळी लोक या पेशंटला एकच नाव देत ‘ब्लू बेबी’!!
खाली गेलेल्या ऑक्सिजन लेव्हलमुळं मुलांचे ओठ निळसर पडत. शरीर कमकुवत होई आणि जिवंत राहण्याची आशा तसतशी कमी होत जाई… वैद्यकीय जगतानंही हात टेकले होते. हृदयावर शस्त्रक्रिया? त्यातही इतक्या लहान बालकांवर? त्या काळी हा शब्द जरी कोणी उच्चारला तरी डॉक्टर घाबरून मागे हटत? नो वेऽऽऽ
हेही वाचा – डॉक्टर लिऑन रोशे अन् शापित सुरी!
पण तीन जणांनी मात्र हा नियम मोडायचं ठरवलं. ते थ्री इडियट्स होते एक निडर बालरोगतज्ज्ञ, एक सिद्धहस्त शल्यचिकित्सक आणि एक विलक्षण प्रतिभावान संशोधक! यातली डॉक्टर हेलेन टॉसिग रोज अशा मुलांना पाहून अंमळ वैतागली होती. त्यांचे निळे ओठ, लागलेला दम, मंदावलेल्या हालचाली आणि आयांचे अश्रू-बापाच्या प्रार्थना…
“हे असं चालू देऊ शकत नाही… आपण रक्ताचा मार्ग बदलू शकतो… जर कोणी धाडस केलं तर?” हेलन रोजच हे वाक्य पुटपुटायची…
दुसरा डॉक्टर आल्फ्रेड ब्लॅलॅाक… त्या काळातील प्रख्यात शल्यचिकित्सक, पण त्यालाही माहीत होतं की, ‘हृदयावर शस्रक्रिया म्हणजे मृत्यूची सीमा’! पण तरीही एक वाक्य तो रोज म्हणायचा, ”जगातली प्रत्येक सुरक्षित वाट कुणीतरी अवघड मार्गानंच तयार केलीय.”
यातला तिसरा महानुभाव होता कुठलीही वैद्यकीय पदवी नसलेला, पण अविश्वसनीय कौशल्य असलेला संशोधक व्हिव्हियन थॅामस… या पठ्ठ्यानं प्राण्यांवर प्रयोग करत नवनवीन रक्तमार्ग तयार केले होते!
हे तिघंही एकमेकांचे हात बनले… विज्ञान, कल्पकता आणि धैर्य एकाच दिशेनं काम करू लागले… अन् तो दिवस उजाडला! ऑपरेशन थिएटरच्या दिव्याखाली पांढऱ्या, पांढऱ्या सावल्या एकत्र मिसळल्या होत्या…
हेही वाचा – Alcoholism : क्रांतिकारी शोधामागची कथा!
डॉ. ब्लॅलॉकच्या हातात स्कॅल्पेल होतं आणि मागं शांतपणं उभा होता व्हिव्हियन थॉमस संपूर्ण प्रक्रियेचा अदृश्य मार्गदर्शक… टेबलावर पहुडलेल्या त्या छोट्या मुलीचं शरीर निळसर पडलं होतं, श्वास मंद होता आणि हृदयाचे ठोके अतिशय क्षीण… एक चुकीची हालचाल म्हणजे सगळं समाप्त!
डॉ. ब्लॅलॉकनं तिच्या इवल्याश्या छातीत छोटी चीर दिली अन् आतून लाल रक्ताचा थेंब हळूच बाहेर आला जणू तो म्हणत होता, ”मला वाहतं ठेवू शकता का?”
थॉमसनं निर्देश दिले, ”इथे… हो… इथंच आता डाव्या सबक्लेवियन आर्टरीला घट्ट पकडा… पकडलं? नीट… आणि तिला फुफ्फुसाच्या आर्टरीशी जोडा… झालं? झालं का?”
आणि नंतर सगळं काही मंदावलं… क्षणभर ॲापरेशन थिएटरमध्ये भयाण शांतता पसरली… सगळ्यांनी आपापला श्वास रोखून धरला होता… आणि मग हळूच… मुलीच्या ओठांवरचा निळा रंग कमी होऊ लागला… फिकट झाला… अजून फिका… ते हळूहळू गुलाबी होत होते… एक नवीन रंग… जीवनाचा रंग!
ही शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली आणि जगभर ‘ब्लू बेबी ॲापरेशन’ या नावानं नावाजली… हे फक्त वैद्यक इतिहासातलं एक पान नव्हतं तर, हे एक युद्ध होतं… मृत्यूच्या सावलीला पराभूत करण्याचं युद्ध…!
त्या दिवसानंतर हजारो ‘निळ्या’ मुलांचे आयुष्य फुलू लागलं… निळी पडलेली मुलं पुन्हा एकदा हसू लागली, खेळू लागली… जे त्या काळी केवळ एक स्वप्न होतं, ते वास्तव बनलं होतं. ही फक्त एक वैद्यकीय कथा नाहीये, जी फक्त एखादा प्रसंग सांगते; ही एक बोधप्रद गोष्ट आहे, जी सांगते… जेव्हा विज्ञानासोबत अचाट धैर्य, मानवी कौशल्य आणि करूणा हे सगळं एकत्र उभं रहातात, तेव्हा मृत्यूची ‘निळी सावली’ही मागं हटते!
