डॉ. सारिका जोगळेकर
होमिओपॅथिक तज्ज्ञ
रजोनिवृत्ती हा स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक आणि महत्त्वाचा टप्पा असतो. साधारणपणे 45 ते 55 वर्षांच्या दरम्यान महिलांमध्ये menopause अर्थात रजोनिवृत्तीचा काळ येतो. सोप्या भाषेत सांगायचं झालं तर, त्यावेळी स्त्रीची मासिक पाळी कायमची थांबते. शरीरातील हार्मोनल बदलांमुळे होणारी ही एक नैसर्गिक जैविक प्रक्रिया, हा आजार नाही. सलग बारा महिने मासिक पाळी आली नाही म्हणजे menopause असे समजले जाते.
Menopause च्या काळात इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन या दोन हार्मोन्सचे प्रमाण कमी होते. हे हार्मोन्स कमी झाल्यामुळे शरीरात आणि मनात अनेक बदल जाणवतात. प्रत्येक महिलेला वेगळी वेगळी लक्षणे जाणवू शकतात, काही सामान्य लक्षणे अशी आहेत –
- Hot flushes (गरम झटके -हातापायांची आग होते).
- जास्त घाम येतो विशेषतः रात्री.
- झोप लागत नाही.
- चिडचिड होते.
- सतत चिंता वाटत राहते (Anxiety).
- कधी अतिआनंद तर कधी अचानक दुःखी वाटते. (Mood swings).
- सकाळपासून थकवा जाणवतो.
- सांधेदुखी.
- स्मरणशक्तीवर परिणाम.
- त्वचा आणि केस कोरडे होतात.
रजोनिवृत्ती (menopause) हा आजार नसला तरी या काळामध्ये योग्य काळजी घेतली नाही तर, पुढे त्रास होऊ शकतो. या काळामध्ये Osteoporosis (हाडे ठिसूळ होणे) निर्माण होतो. स्त्रीच्या अंडाशयात निर्माण होणारा इस्ट्रोजेन या हार्मोनचे प्रमाण कमी होते. इस्ट्रोजेन हार्मोन आपल्या शरीरात कॅल्शियमचे शोषण करते, त्यामुळे ते हाडांना मजबूत ठेवण्यास मदत करते. Osteoporosis मध्ये कॅल्शियमच्या absorption वरती परिणाम झाल्यामुळे हाडांची झीज वाढते त्यामुळे कंबरदुखी आणि सांधेदुखीचा त्रास होतो. शिवाय, इस्ट्रोजेन हृदयाचे संरक्षण करते त्याचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे रक्तदाब आणि हृदयाविकाराचा धोका वाढतो.
हेही वाचा – Homeopathy : बदलती लाइफस्टाईल म्हणजे आजारांना निमंत्रण
Menopause मध्ये शरीराचे चयापचय (metabolism) मंद होते, त्यामुळे वजन वाढत जाते. हार्मोनल बदलांमुळे रक्तातील साखरेचे नियंत्रण बिघडू शकते. कोरडेपणामुळे केस गळतात आणि त्वचेचं तेज कमी होऊन सुरकुत्या निर्माण व्हायला सुरुवात होते.
साधारण वयाच्या 35 ते 38 वर्षापासून काळजी घेतली गेली तर menopause चा त्रास खूप प्रमाणात कमी करता येतो. Menopause च्या दरम्यान शरीरामध्ये पोषक तत्वांची गरज जास्त असते आणि या काळामध्ये त्याचं absorption डिस्टर्ब होतं. Menopause च्या आधी पोषणयुक्त आहार घेऊन शरीरात पोषक तत्वांची पातळी योग्य प्रमाणात राखली गेली तर, त्याची कमतरता होणार नाही. कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन डी युक्त पदार्थ (दूध, दही, तीळ, हिरव्या पालेभाज्या), प्रथिने (Protein) भरपूर असलेले अन्न आहारामध्ये घ्या (अंडी, सोयाबीन, पनीर, राजमा आणि इतर कडधान्य). शरीरातील स्नायूंना मजबूत करण्यासाठी प्रथिने आवश्यक असतात, त्याकडे आधीपासून लक्ष दिले गेले तर, सर्व सांध्यांच्या आजूबाजूचे स्नायू मजबूत होतील, आतल्या हाडांना आधार मिळेल आणि Osteoporosis टाळता येईल. जीवनसत्वे आणि खनिजे (vitamins and minerals) यामुळे इम्युनिटी आणि एनर्जी दोन्ही चांगले होते. ताजी फळे, भाज्या, ड्राय फ्रुट्स आणि दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये आपल्याला ते मिळते.
Menopause मध्ये शेवटचे काही महिने पाळी अनियमित राहणे किंवा जास्त रक्तस्त्राव होणे हे सामान्य आहे. शरीरातील लोहाच्या पातळीवर लक्ष ठेवले गेले आणि हिमोग्लोबिनची पातळी राखली गेली तर, रक्तस्त्रावा संबंधित त्रास कमी होऊ शकतो. आहारातून शेंगदाणे, गुळ, उसाचा रस, पालेभाज्या, चिकन, मटन यामधून आपल्याला लोह मिळतं. लोह absorb चांगले होण्यासाठी सोबत एक लिंबाची फोड जरूर घ्या, त्यामुळे व्हिटॅमिन सी मिळेल.
नियमित व्यायाम करा
दररोज 30 मिनिटे चालणे, सायकलिंग, स्विमिंग किंवा योगा करावे. यामुळे वजन नियंत्रणात राहील. शरीरातील इन्सुलिनच्या लेव्हलसुद्धा नियंत्रणात राहून नंतर झपाट्याने वजन वाढणार नाही. शांत झोप लागेल. व्यायामामुळे हाडे आणि स्नायू मजबूत राहण्यास मदत होईल.
मानसिक आरोग्याकडे लक्ष द्या
मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. जसे शरीराला व्यायामाची गरज असते तशीच मनाला सुद्धा असते. मेनोपॉजमध्ये भावनिक अस्थिरता वाढते. आधीपासून त्याबद्दल आपण जागृत असलो आणि योग्य ती काळजी घेतली तर त्यावर आपण नियंत्रण मिळवू शकतो. स्वतःसाठी वेळ काढा. कुटुंबीयांशी किंवा जवळच्या व्यक्तीशी नियमित संवाद साधा. आपल्याला आवडणारा एखादा छंद जोपासा. किमान पंधरा मिनिटं रोज meditation केलं तर त्याचे अगणित फायदे आहेत.
शांत झोप आवश्यक
पुरेशी आणि शांत झोप मिळणे हे कुठल्याही वयात अत्यंत गरजेचे असते. शांत झोप लागण्यासाठी आणि झोपेत सबकॉन्शियस मनामध्ये जे विचार येतात ते टाळण्यासाठी झोपण्याआधी किमान दोन तास मोबाइलचा वापर टाळा. कॅफिनचे सेवन कमी करा. धूम्रपान, मद्यपान यावर बंदी करा. झोपेच्या वेळा निसर्गाशी सुसंगत ठेवा. रात्री उशिरा झोपणं किंवा सकाळी उशिरा उठणं, हे दोन्हीही हार्मोन्ससाठी घातक असतं.
“हार्मोन्सचा समतोल, मनाचा दिलासा — होमिओपॅथीचा विश्वास”
मेनोपॉजसाठी होमिओपॅथीचे फायदे
Menopause मुळे निर्माण होणाऱ्या सगळ्या लक्षणांवर होमिओपॅथिक औषधांनी आपण नैसर्गिकरित्या मात करू शकतो. शरीराच्या नैसर्गिक क्षमतेला चालना देऊन हार्मोन्सचे संतुलन राखण्यास होमिओपॅथी औषधे मदत करतात. प्रत्येक स्त्रीचा मेनोपॉज वेगळा असतो. प्रत्येक स्त्रीचा शारीरिक आणि मानसिक लक्षणांचा सखोल अभ्यास करून प्रत्येक स्त्रीला वेगळे वैयक्तिक औषध दिले जाते. स्त्रीचे मानसिक आरोग्य, मूड स्विंग्स, झोप, ताणतणाव हाताळण्याची क्षमता तसेच त्यादरम्यान तिच्याकडून येणाऱ्या प्रतिक्रिया या सगळ्याकडे लक्ष देऊन होमिओपॅथिक औषधाची निवड केली जाते. होमिओपॅथीमुळे जसे हार्मोन्स संतुलित राहतात तसेच मन स्थिर राहते. मेनोपॉज म्हणजे त्रास सहन करण्याचा काळ नव्हे, तर स्वतःकडे अधिक लक्ष देण्याची संधी आहे. होमिओपॅथीसारख्या नैसर्गिक उपचार पद्धतीमुळे या टप्प्यातील शारीरिक आणि मानसिक बदल सहज हाताळता येतात. योग्य मार्गदर्शन तसेच वैयक्तिक उपचारांनी मेनोपॉजचा काळ अधिक संतुलित आणि आनंददायी बनवता येतो.
HOLISTIC HOMOEOCURE CLINIC
ऋतू पार्क, ठाणे वेस्ट
मोबाइल – 9890533941
