रिचर्ड बाख यांचे ‘जोनाथन लिव्हिंगस्टन सीगल’ हे पुस्तक म्हणजे एका सीगलची, समुद्र पक्षाची कहाणी आहे. अनुवाद बाबा भांड यांनी केला असून पुस्तक लहानसं आहे आणि पुन्हा त्यात चित्र आहेत. त्यामुळे मजकूर कमी आहे. हे (अजूनही) अत्यंत लोकप्रिय पुस्तक आहे. मी कॉलेजमध्ये असताना एका प्राध्यापकांनी या पुस्तकाचा उल्लेख केलेला आठवतो. त्यानंतर मी हे पुस्तक वाचले. अचंबित करणारी प्रेरणादायक कहाणी आहे.
‘जोनाथन लिव्हिंगस्टन सीगल’ हे एका समुद्रपक्षाचे नाव आहे. याला उंच उडण्याचं, भरारी घेण्याचं वेड असतं. इतर सीगलसारखे फक्त भक्ष्य मिळवण्यासाठी उडणे, त्याला पसंद नव्हते. त्याच्या पालकांना ही गोष्ट खटकत होती. अनेकदा त्यांनी रागावून पाहिले, पण जोनाथनने प्रयत्न सोडले नाहीत. त्याला जातीबाहेर करण्यात आले तरी, तो आपला हट्ट पुरा करत राहिला. कधी निराशेचे क्षण आले, प्रयत्न सोडून द्यावासा वाटला… पण पुन्हा मनाने उभारी घेतली. त्याने वेग वाढवायला सुरुवात केली. ताशी सत्तर मैलाचा वेग वाढवत दोनशे मैलांपर्यंत नेला… ऊंच उडण्याचा प्रयत्न केला.
पाण्यात वेगाने सूर मारला, तर खोलवर जाता येते आणि पौष्टिक मासे पकडता येतात, हे त्याला समजले. नंतर दोन पक्षी त्याला भेटायला आले आणि वेगळ्या मितीत म्हणजे स्वर्गात घेऊन गेले. फारच कमी पक्षी इथपर्यंत पोहोचू शकतात, असे त्यांनी सांगितले. तिथे त्याला गुरू चियांग भेटले आणि गुरूबंधू सलीवन. सलीवनने त्याला शिकवायला सुरुवात केली. स्वर्गात पोहोचल्यावर त्याचा मुळचा राखाडी रंग गेला आणि पांढरा शुभ्र झाला. गुरूंचे कौशल्य पाहून तो चकित झाला. पंखांची पिसे वळवून वेग वाढवता येतो… वळता येते… क्षणार्धात दूर उडता येते… ही कौशल्य तो शिकला.
हेही वाचा – बनगरवाडी… लहानसे खेडं पूर्ण विश्वाचे प्रतिनिधी
गुरूंना त्याने विचारले – हा स्वर्ग आहे, तरी इथे मर्यादा, बंधने का आहेत? त्यावेळी गुरूंनी त्याला सांगितले की, जेव्हा आपण आवडीचे क्षेत्र निवडतो, त्यात सर्वोच्च कौशल्य मिळवतो… तो स्वर्ग असतो. ध्येयनिष्ठा हा स्वर्ग असतो. काळ आणि मितीच्या पलीकडे जाऊन अनंताशी किंवा पूर्णत्वाशी एकरूप होता येणे, हाच स्वर्ग असतो.
नंतर त्याला परत आपल्या घरी जाण्याची ओढ लागली. आपल्या भाऊबंदांना जीवनाचा अर्थ समजावून सांगायला हवा… केवळ पोट भरण्यासाठी जगायचे नसते… आपल्या क्षमतांचा वापर करायचा असतो, हे शिकवायला हवे… असे त्याला वाटू लागले. परत आल्यावर त्याच्यासारखा प्रयत्न करणारा सीगल फ्लेचर त्याला दिसला. त्यालाही जातीबाहेर केले होते. जोनाथनने आपले कौशल्य दाखवल्यावर फ्लेचरला त्याच्याकडे शिकावेसे वाटू लागले. जोनाथनने त्याला शिकवले. फ्लेचर आणि जोनाथनने सर्व सीगल समोर त्यांच्या अद्भुत कौशल्याचे प्रात्यक्षिक दाखवल्यावर इतर काही सीगलना सुद्धा शिकावेसे वाटू लागले. एका अपंग पक्ष्याला सुद्धा उडायला शिकवले. त्यामुळे त्याच्याकडे काही दैवी शक्ती आहे, असे इतरांना वाटू लागले.
वरवर पाहता ही साधीसुधी कहाणी वाटते, पण तिचा खोल गर्भितार्थ आहे. ध्येयाशी एकरूपता मिळवली की, शरीराचेही भान उरत नाही. अनंताशी तद्रूप होता येते. स्थलकाल कुठलीच मिती उरत नाही… अशी अवस्था येते की, ध्येयाशी असलेली एकरूपता मृत्यूही हिरावून घेऊ शकत नाही.
चियांगचे शरीर शेवटी पारदर्शक होत अनंतात विलीन होते, त्याआधी तो जोनाथनला सांगतो, सर्वांवर प्रेम करायला शिक. जोनाथन त्याला बहिष्कृत करणाऱ्यांचा सुद्धा तिरस्कार करत नाही. फ्लेचर मृत झाल्यावर वरच्या मितीत जातो. तिथे जोनाथनचा आवाज ऐकतो, सर्व मिती ओलांडून पुन्हा शरीर मिळतं. इतर सीगल त्याला पुन्हा जिवंत झालेले पाहतात. ‘अनादी मी अनंत मी अवध्य मी भला’ हेच त्याला सांगायचे असते. शरीर नश्वर आहे, आकांक्षा अनंत आहेत. शरीर केवळ विचार आहे, सीगलचे स्वातंत्र्य अमर्याद आहे. त्याला शरीराचेही बंधन नाही!
हेही वाचा – एव्हरग्रीन… ‘सारे प्रवासी घडीचे’!
शांताबाई शेळकेंची ‘मनीषा’ नावाची कविता आहे…
सहज मिळे त्यांत जीव तृप्तता न पावे,
जें सुदूर, जें असाध्य, तेथें मन धांवे !
जोनाथनच्या या कथेतून लेखकाने याच मनीषाचे वर्णन केले आहे. प्रत्येकाच्या मनात एक जोनाथन दडून बदलेला असतो, फक्त त्याला जागे करावे लागते… तेव्हाच खऱ्या अर्थाने जीवनाला अर्थ प्राप्त होतो. हे अप्रतिम पुस्तक वाचायला हवे आणि मुलांना वाचायला द्यायला हवे. त्यांच्यातल्या जोनाथनची त्यांना ओळख करून द्यायला हवी.
