Dnyaneshwari : एऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा, नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय दहावा

तरि तुवां पुसलिया विभूती । तयांचें अपारपण सुभद्रापती । ज्या माझियाचि परि माझिये मती । आकळती ना ॥209॥ आंगींचिया रोम किती । जयाचिया तयासि न गणवती । तैसिया माझिया विभूती । असंख्य मज ॥210॥ एऱ्हवीं तरी मी कैसा केवढा । म्हणोनि आपणपयाही नव्हेचि फुडा । यालागीं प्रधाना जिया रूढा । तिया विभूती आइकें ॥211॥ जिया जाणितलियासाठीं । आघविया जाणितलिया होती किरीटी । जैसें बीज आलिया मुठीं । तरूचि आला होय ॥212॥ कां उद्यान हाता चढिलें । तरी आपैसीं सांपडलीं फळें फुलें । तेवीं देखिलिया जिया देखवलें । विश्व सकळ ॥213॥ एऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा । नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा । पैं गगना ऐसिया अपारा । मजमाजीं लपणें ॥214॥

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥20॥

आइकें कुटिलालकमस्तका । धनुर्वेदत्र्यंबका । मी आत्मा असें एकैका । भूतमात्राचां ठायीं ॥215॥ आंतुलीकडे मीचि यांचा अंतःकरणीं । भूताबाहेरी माझीच गंवसणी । आदि मी निर्वाणीं । मध्यही मीचि ॥216॥ जैसें मेघां या तळीं वरी । एक आकाशचि आंत बाहेरी । आणि आकाशींचि जाले अवधारीं । असणेंही आकाशीं ॥217॥ पाठीं लया जे वेळीं जाती । ते वेळीं आकाशचि होऊनि ठाती । तेवीं आदि स्थिती अंतगती । भूतांसि मी ॥218॥ ऐसें बहुवस आणि व्यापकपण । माझें विभूतियोगें जाण । तरी जीवचि करूनि श्रवण । आइकोनि आइक ॥219॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : जें काळकूटाचें सहोदर, जें मृत्युभेणें प्याले अमर…

अर्थ

अर्जुना, तू माझ्या विभूती विचारल्यास, त्या इतक्या असंख्य आहेत की, त्या जरी माझ्या आहेत, तरी पण त्या माझ्या बुद्धीच्या आटोक्यात येत नाहीत. ॥209॥ आपल्या अंगावर किती केस आहेत, हे ज्याचे त्याला मोजता येत नाहीत, त्याचप्रमाणे माझ्याच विभूती असून मला त्यांची गणना मला होत नाही. ॥210॥ खरोखर मी कसा आणि केवढा आहे, हे माझे मला देखील पक्के ठाऊक नाही, म्हणून ज्या मुख्य नामांकित विभूती आहेत, त्या ऐक. ॥211॥ अर्जुना, ज्या विभूती समजल्या असता बाकीच्या सर्व जाणल्या सारख्या होतील, ज्याप्रमाणे बी हातात आले असता झाडच ताब्यात आल्याप्रमाणे होते, ॥212॥ किंवा बगीचा ताब्यात आला असता, फळांची आणि फुलांची प्राप्ती सहजच होते, त्याप्रमाणे त्या विभूतींचा विचार केला असता सर्व विश्व विचारात घेतल्याचे श्रेय येते. ॥213॥ एरवी अर्जुना, खरोखरच माझ्या व्याप्तीचा अंत नाही. अमर्याद अशा आकाशालाही माझ्यात लपून बसता येते. ॥214॥

हे अर्जुना, मी सर्व भूतांच्या अंत:करणामध्ये असलेला आत्मा आहे. मीच सर्व भूतांचा आदि, मध्य आणि अंतही आहे. ॥20॥

मस्तकावर कुरळे केस शोभणार्‍या आणि धनुर्विद्येत शंकरासारख्या निष्णात असणार्‍या अर्जुना, ऐक. प्रत्येक प्राणिमात्राच्या ठिकाणी जो आत्मा आहे, तो मी आहे. ॥215॥ आतल्या बाजूने मीच यांच्या अंत:करणात आहे. भूतांच्या बाहेरही माझेच आवरण आहे. प्रारंभी आणि शेवटी मी आहे आणि मध्यंतरी देखील मीच आहे. ॥216॥ ज्याप्रमाणे या मेघांना खाली, वर, आत, बाहेर सर्वत्र एक आकाशच आहे आणि ऐक, ते मेघ आकाशातच उत्पन्न झालेल आहेत आणि ते राहतातही आकाशातच. ॥217॥ शेवटी ज्यावेळेला त्यांचा लय होतो, त्यावेळेला ते आकाशरूपच होऊन राहतात, त्याप्रमाणे प्राण्यांच्या उत्पत्तीला, राहाण्याला आणि नाशाला मीच आश्रय आहे. ॥218॥ असे हे माझे अनेकत्व आणि व्यापकत्व तू विभूतीयोगाने जाण. तर आता जीवच (अंतःकरण) कानरूप करून ऐकलेलेच ऐक. ॥219॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : हां गा सूर्य काय शिळा, अग्नि म्हणों येत आहे वोंविळा…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)