Dnyaneshwari :  महदादि देहांतें, इयें अशेषेंही भूतें…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय नववा

एऱ्हवीं मी तरी कैसा । मुखाप्रतिं भानु कां जैसा । कहीं नसे न दिसे ऐसा । वाणीचा नव्हें ॥63॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थित: ॥4॥

माझेया विस्तारलेपणाचेनि नांवें । हे जगचि नोहे आघवें । जैसें दूध मुरालें स्वभावें । तरि तेंचि दहीं ॥64॥ कां बीजचि जाहलें तरु । अथवा भांगारचि अळंकारु । तैसा मज एकाचा विस्तारु । तें हें जग ॥65॥ हें अव्यक्तपणें थिजलें । तेंचि मग विश्वाकारें वोथिजलें । तैसें अमूर्तमूर्ति मियां विस्तारलें । त्रैलोक्य जाणें ॥66॥ महदादि देहांतें । इयें अशेषेंही भूतें । परि माझां ठायीं बिंबते । जैसें जळीं फेण ॥67॥ परि तया फेणांआंतु पाहतां । जेवीं जळ न दिसे पंडुसुता । नातरी स्वप्नींची अनेकता । चेइलिया नोहिजे ॥68॥ तैसीं भूतें इयें माझां ठायीं । बिंबती तयामाजि मी नाहीं । इया उपपत्ती तुज पाहीं । सांगितलिया मागां ॥69॥ म्हणऊनि बोलिलिया बोलाचा आतिसो । न कीजे यालागीं हें असो । तरी मजआंत पैसो । दिठि तुझी ॥70॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥5॥

आमचा प्रकृतीपैलीकडील भावो । जरी कल्पनेवीण लागसी पाहों । तरी मजमाजि भूतें हेंही वावो । जे मी सर्व म्हणउनि ॥71॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : मुडाहूनि बीज काढिलें, मग निर्वाळलिये भूमी पेरिलें…

अर्थ

तसे पाहिले तर मी कसा (सुलभ) आहे? तर तोंडासमोर जसा सूर्य आहे तसा मी सर्वांना सदा समोर आहे. पण तो सूर्य केव्हा (रात्री) नसतो म्हणून दिसत नाही आणि केव्हा केव्हा (दिवसा) दिसत नाही, असा त्याच्यात कमीपणा आहे, तसा कमीपणा माझ्यात नाही. ॥63॥

अव्यक्त रुपाने मी हे सर्व व्यापलेले आहे. सर्व भूते माझ्या ठिकाणी आहेत पण मी त्यांच्या ठिकाणी नाही. ॥4॥

माझा विस्तार म्हणजेच (हे) जग नाही काय? (तर होय, माझाच विस्तार आहे). ते कसे? तर, जसे दूध विरजले असता तेच स्वभावत: दही होते. ॥64॥ अथवा बीजच झाड झाले किंवा सोनेच अलंकार बनले, त्याप्रमाणे हे जग म्हणजे माझ्या एकाचाच विस्तार आहे. ॥65॥ हे अव्यक्तपणाने थिजलेले (संकुचित) असते, तेच मग विश्वाच्या आकाराने पातळ होते (पसरते). या रीतीने अव्यक्त रूप असलेला मी त्रैलोक्याच्या रूपाने विस्तार पावतो, असे समज. ॥66॥ पाण्यावर जसा फेस भासतो, त्याप्रमाणे महत्-तत्वापासून देहापर्यंत ही सर्वही भूते माझ्या ठिकाणी भासतात. ॥67॥ अर्जुना, पण या फेसाच्या आत पाहिले असता जसे पाणी दिसत नाही, अथवा स्वप्नातील अनेकपण जसे जागे झाल्यावर नसते. ॥68॥ त्याप्रमाणे ही भूते माझ्या ठिकाणी जरी भासली तरी पण त्यामध्ये मी नाही. हा विचार तुला आम्ही मागे (अध्याय 7वा, श्लोक 12 मध्ये) सांगितला (आहे), तो लक्षात आण. ॥69॥ एवढ्याकरिता बोललेल्याच गोष्टींचा (पुनरुक्ती करून) पाल्हाळ करू नये. म्हणून हे बोलणे राहू दे. तर, माझ्या स्वरूपात तुझी दृष्टी प्रवेश करो. ॥70॥

(कल्पना टाकून पाहू लागलास तर) सर्व भूते माझ्या ठिकाणीही नाहीत, असा हा माझा ऐश्वर्ययोग आहे, तो पाहा. (तसेच) भूतांना धारण करणारे, तथापि (अलिप्त असल्याने) भूतांच्या ठिकाणी स्थित नसलेले आणि ज्याच्या ठिकाणी भूतांची कल्पना केली जाते, अशा प्रकारचे माझे स्वरूप आहे. ॥5॥

मायेच्या पलीकडे असणारी जी आमची शुद्धस्वरूप परिस्थिती, ती जर तू कल्पना टाकून पाहशील तर, हे (सर्व) प्राणी माझ्या ठिकाणी आहेत, हे म्हणणे देखील व्यर्थ आहे. कारण सर्व मीच आहे म्हणून. ॥71॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : पाहें पां दूध पवित्र आणि गोड, पासीं त्वचेचिया पदराआड…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)