डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर
ओपीडीत एक महाशय स्वत:हूनच ‘मद्यपान बंद करण्याचं औषध’ घ्यायला आले होते. 99 टक्के ते सोडतीलही! पूर्वी हे इतकं सहजसोपं नव्हतं, कारण एक काळ होता जेव्हा मद्यपानाला जगभरात केवळ ‘नैतिक पतन’ किंवा ‘शाही शौक’ या दोनच दृष्टिकोनातून बघितलं जायचं. 19व्या शतकात स्वीडनच्या एका गावातल्या व्यक्तीने वैद्यकीय जगताला हादरवून टाकणारी संकल्पना मांडली, ती म्हणजे ‘अल्कोहोलिझम’ (Alcoholism)! हा शब्द आज आपल्या सर्वांना चिरपरिचित असला तरी, तो रुजवायला त्याचं अख्खं आयुष्य गेलं..
त्याचा जन्म 1807 साली स्वीडनच्या मेडेलपॅड प्रांतातील तोर्प नामक एका छोट्याशा गावात झाला; त्याचे बाबा योहान धर्मगुरू होते तर, आई कॅथरिना मॅग्डालेना ही एक विदुषी होती. ग्रामीण भागात लहानाचं मोठं होतांना त्यानं मजूर आणि शेतकऱ्यांमधील मद्यपानाच्या समस्यांचा जवळून अनुभव घेतला; पण त्यांच्या आयुष्याला खरी दिशा मिळाली त्याच्या लाडक्या ‘विल्डहसन’ नामक काकामुळे…
एरवी प्रेमळ असणारा त्याचा काका पंचक्रोशीत मात्र ‘जंगली’ म्हणून कुप्रसिद्ध होता, कारण होता त्याचा जुगार आणि मद्यपानाचा नाद. ज्यांच्या अतिरेकामुळे त्याचा अकाली मृत्यू झाला. इकडे या लहानग्याच्या मनात मद्यपानाच्या विनाशकारी परिणामांबद्दल प्रश्न निर्माण केले अन् त्यांनी त्याला वैद्यकीय संशोधनाकडं वळवलं!
उप्साला विद्यापीठातून वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून 1834मध्ये त्यानं आपली कारकीर्द सुरू केली आणि 1847 साली तो स्टॉकहोममधील कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटमध्ये प्राध्यापक बनला. त्याचं खरं योगदान इथून पुढं सुरू झालं; कारण एव्हाना त्यानं मद्यपानाला फक्त एक समस्या न मानता यथोचित वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहाण्यास सुरूवात केली होती. त्याकाळी नागरी भागात मद्यपानाला थेट सामाजिक कलंक मानलं जायचं! अतिमद्यपान करणाऱ्यांना “कमकुवत इच्छाशक्ती’ किंवा ‘अनैतिक’ ठरवलं जायचं आणि त्यांच्यावर उपदेश किंवा दंडात्मक उपाय लादले जायचे.
हेही वाचा – Japanese story : मला ‘शांती’ हवी!
पण यानं मात्र या बाबीकडं वेगळ्या नजरेनं पाहिलं… स्टॉकहोममधील सेराफिमर रुग्णालयात रुग्णांचे निरीक्षण करताना त्याला लक्षात आलं की, दीर्घकालीन मद्यपानामुळं केवळ तात्पुरता नशेचा परिणाम होत नाही तर, शरीर आणि मनाला कायमस्वरूपी हानी पोहोचते. कंपवात, भ्रम, यकृत निकामी होणं, मज्जासंस्थेचं नुकसान हे सर्व त्यानं काळजीपूर्वक नोंदवून ठेवलं.
1849 साली त्यानं आपलं पहिलं क्रांतीकारी पुस्तक ‘अल्कोहोलिझम क्रॉनिकस’ प्रकाशित केलं. ज्यामध्ये त्यानं पहिल्यांदाच ‘अल्कोहोलिझम’ हा शब्द आणि संकल्पना मांडली होती!
त्यानं याला ‘एक विशिष्ट दीर्घकालीन विषबाधा’ असं संबोधलं होतं; जी सततच्या मद्यपानामुळं उद्भवते आणि शरीराच्या अनेक प्रणालींवर परिणाम करते. त्यानं अल्कोहोलिझमच्या अवस्थांचं तपशीलवार वर्गीकरण केले :
- प्रारंभिक अवस्थेत पचनसंस्थेच्या समस्या, थकवा, काही मानसिक बदल.
- मध्यम अवस्थेत यकृत आणि हृदयावर परिणाम, कंपवात, स्मरणशक्तीचा ऱ्हास.
- गंभीर अवस्थेत तीव्र मानसिक अस्थिरता, मेंदूचं कायमस्वरूपी नुकसान आणि मृत्यू.
त्यानं मद्यपानाला पहिल्यांदाचा कुठलाही दोष किंवा बढाई न मानता ‘वैद्यकीय अवस्था’ म्हणून परिभाषित केलं आणि उपचारांसाठी करुणा तसेच वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा पुरस्कार केला.
हा विचार त्या काळात प्रचंड क्रांतिकारी होता, कारण यानं व्यसनाला पहिल्यांदाच वैद्यकीय समस्येच्या रूपात स्वीकारण्याचा मार्ग मोकळा केला. त्याचं संशोधन तत्कालीन वैद्यकीय पद्धतींच्या तुलनेत अत्यंत प्रगत होतं. त्यांनी यात अनेक पद्धतींचा वापर केला जसं :
- त्यानं रुग्णांचे वैद्यकीय इतिहास आणि लक्षणे काळजीपूर्वक नोंदवली. उदाहरणार्थ, जसं भावनिक बळी ठरलेल्या रुग्णात दिसणारी तीव्र भीती, भ्रम आणि शारीरिक कमजोरी यांचे तपशीलवार वर्णन केलं.
- मृत रुग्णांच्या शवविच्छेदनातून त्यानं यकृत सिरोसिस, मज्जासंस्थेचं नुकसान आणि हृदयाच्या समस्यांचा अभ्यास केला. यामुळं त्याला मद्यपानामुळं होणारे विशिष्ट शारीरिक बदल समजले.
- त्यानं मद्यपान न करणाऱ्या व्यक्तींच्या तुलनेत मद्यपान करणाऱ्यांच्या लक्षणांचा तुलनात्मक अभ्यास केला. ज्यामुळे त्याला अल्कोहोलिझमची वैशिष्ट्ये ओळखता आली.
- त्यानं केवळ वैद्यकीय लक्षणांवरच लक्ष केंद्रित केलं नाही तर, मद्यपानामुळे कुटुंब आणि समाजावर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला. अल्कोहोलिझममुळे कुटुंबे उद्ध्वस्त होतात आणि सामाजिक स्थैर्य धोक्यात येते, याची पहिल्यांदाच औपचारिक नोंद झाली.
अर्थात, आज वाटतं तेवढं, तेव्हा हे अजिबात सोपं नव्हतं. प्रारंभी सगळे हसले. काहींनी त्याच्यावर सामान्य सामाजिक मद्यपान अर्थात casual drinking ला थेट रोग वगैरे ठरवण्याचा आरोप केला तर, काहींना असं वाटलं की, ”यानं हा नवा धंदा काढला.” पण संयमवादी चळवळ अर्थातच टेम्परन्स मुव्हमेंटनं त्याचा कामाचं स्वागत केलं!
हेही वाचा – विषाची परीक्षा…
त्यानं कुणाच्याच टीकेला प्रत्युत्तर दिलं नाही तर, फक्त पुराव्यांनिशी सामोरं गेला आणि त्यांचे संशोधन हळूहळू स्वीकारलं गेलं. त्याच्या या अफलातून संशोधनानं ‘व्यसन वैद्यक’ या शाखेचा पाया घातला. त्यानं मांडलेला ‘अल्कोहोलिझम’ हा शब्द आजही वापरला जातो आणि आधुनिक निदान पद्धती जसं DSM-5मधील अल्कोहोल यूज डिसऑर्डर हे याच अभ्यासावर आधारित आहे. त्याच्या धडपडीमुळं अल्कोहोलिझमला आजार म्हणून स्वीकारल्यानं व्यसनाच्या उपचारांना वैद्यकीय आधार मिळाला!
त्याच्या या आजन्म कार्याने मद्यपानाविरुद्धच्या कायद्यांना आणि सार्वजनिक आरोग्य धोरणांना प्रेरणा दिली. त्याचं संशोधन युरोप आणि अमेरिकेत पसरलं आणि 20व्या शतकातील अल्कोहोलिक्स अॅनॉनिमस सारख्या संस्थांनी त्यांच्या कल्पनांचा स्वीकार केला.
आज स्टॉकहोममध्ये त्याच्या नावाचा रस्ता आहे,’मॅग्नस हस रोड’!
