Dnyaneshwari : ययां नरांमाजीं राजा, तो विभूतिविशेष माझा…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय दहावा

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।   गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥26॥ उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्‍भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥27॥

कल्पद्रुम हन पारिजातु । गुणें चंदनुही वाड विख्यातु । तरि ययां वृक्षजातां आंतु । अश्वत्थु तो मी ॥235॥ देवऋषी आंतु पांडवा । नारदु तो मी जाणावा । चित्ररथु मी गंधर्वां । कळिकांमाजीं ॥236॥ ययां अशेषांही सिद्धां- । माजीं कपिलाचार्यु मी प्रबुद्धा । तुरंगजातां प्रसिद्धां- । आंत उच्चैःश्रवा मी ॥237॥ राजभूषण गजांआंतु । अर्जुना मी गा ऐरावतु । पयोराशी सुरमथितु । अमृतांशु तो मी ॥238॥ ययां नरांमाजीं राजा । तो विभूतिविशेष माझा । जयातें सकळ प्रजा । होऊनि सेविती ॥239॥

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥28॥  अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥29॥

पैं आघवेयां हातियेरां- । आंत वज्र तें मी धनुर्धरा । जें शतमखोत्तीर्णकरा । आरूढोनि असे ॥240॥ धेनुमध्यें कामधेनु । तें मी म्हणे विष्वक्सेनु । जन्मवितयां आंतमदनु । तो मी जाणें ॥241॥ सर्पकुळाआंतु अधिष्ठाता । वासुकी गा मी कुंतीसुता । नागांमाजी समस्तां । अनंतु तो मी ॥242॥ अगा यादसांआंतु । जो पश्चिमप्रमदेचा कांतु । तो वरुण मी हें अनंतु । सांगत असे ॥243॥ आणि पितृगणां समस्तां- । माजीं अर्यमा जो पितृदेवता । तो मी हें तत्त्वतां । बोलत आहें ॥244॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : एऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा, नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा…

अर्थ

सर्व वृक्षांमध्ये पिंपळ वृक्ष, देवर्षींमध्ये नारद, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ, सिद्धांमध्ये कपिल महामुनी (मी आहे) ॥26॥ अश्वांमध्ये अमृतप्राप्त्यर्थ केलेल्या मंथनापासून उत्पन्न झालेला उच्चै:श्रवा मी आहे, गजेंद्रांमध्ये ऐरावत मी आहे आणि नरांमध्ये राजा मी आहे, असे जाण. ॥27॥

कल्पवृक्ष, पारिजातक वृक्ष आणि गुणांनी अतिशय प्रसिद्ध असलेला चंदन हे जरी श्रेष्ठ वृक्ष आहेत, तरी या सर्व वृक्षांमध्ये जो पिंपळ, ती माझी विभूती आहे. ॥235॥ अर्जुना, देवर्षींमध्ये जो नारद, तो माझी विभूती आहे, असे समज आणि सर्व गंधर्वांमध्ये चित्ररथ नावाचा गंधर्व माझी विभूती आहे. ॥236॥ हे बुद्धिमान अर्जुना, या संपूर्ण सिद्धांमध्ये कपिलाचार्य ही माझी विभूती आहे. प्रसिद्ध असलेल्या सर्व घोड्यांमध्ये (चौदा रत्नांतील एक) जो उच्चै:श्रवा नावाचा घोडा, ती माझी विभूती आहे. ॥237॥ अर्जुना राज्याचे भूषण असलेल्या हत्तींमध्ये ऐरावत ही माझी विभूती आहे. तो देवांनी मंथन केलेल्या क्षीरसमुद्रातून अमृताबरोबर निघाला. ॥238॥ ज्याला सर्व लोक आपण प्रजा बनून कारभार देतात, असा जो या सर्व मनुष्यांमध्ये राजा आहे, तो माझी महत्त्वाची विभूती आहे. ॥239॥

आयुधांमध्ये वज्र मी आहे, धेनूंमध्ये कामधेनू मी आहे, प्रजोत्पत्तीला कारण जो काम तो मी आहे, सर्पांमध्ये वासुकी मी आहे. ॥28॥ नागांमध्ये अनंत मी आहे, जलदेवतांमध्ये वरुण मी आहे, पितरांमध्ये अर्यमा मी आहे, नियमन करणारांमध्ये यम मी आहे. ॥29॥

अर्जुना, सर्व हत्यारांमध्ये, जे शंभर यज्ञ पार पाडलेल्या इंद्राच्या हातात असते, ते वज्र माझी विभूती आहे. ॥240॥ सर्व गायींमध्ये स्वर्गातील कामधेनू ही माझी विभूती आहे, असे श्रीकृष्ण म्हणाले. जन्म देवविणार्‍यांमध्ये काम तो मी आहे, असे समज. ॥241॥ सापांच्या कुळामध्ये मुख्य असलेला जो वासुकी नावाचा साप, तो अर्जुना माझी विभूती आहे. सर्व नागांमध्ये अनंत नावाचा नाग, ती माझी विभूती आहे. ॥242॥ अगा अर्जुना, जलचरांमध्ये पश्चिम दिशारूप तरुण स्त्रीचा स्वामी जो वरुण, तो मी आहे, असे अनंत सांगतात, ॥243॥ आणि सर्व पितरांच्या समुदायांमध्ये अर्यमा नावाची पितृदेवता आहे, ती माझी विभूती आहे, हे मी खरे खरे सांगत आहे. ॥244॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : वेदाआंतु सामवेदु, तो मी म्हणे गोविंदु…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)