Dnyaneshwari : वेदाआंतु सामवेदु, तो मी म्हणे गोविंदु…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय दहावा

याहीवरी त्या विभूती । सांगणें ठेलें तुजप्रती । सांगेन म्हणितलें तुज प्रीती । त्या प्रधाना आइकें ॥220॥

आदित्यानाममहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥21॥

हें बोलोनि तो कृपावंतु । म्हणे विष्णु मी आदित्यांआंतु । रवी मी रश्मिवंतु । सुप्रभांमाजीं ॥221॥ मरूद्‍गणांचां वर्गीं । मरीचि म्हणे मी शारङ्गी । चंद्र मी गगनरंगीं । तारांमाजीं ॥222॥

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।  इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥22॥

वेदाआंतु सामवेदु । तो मी म्हणे गोविंदु । देवांमाजी मरुद्‍बंधु । महेंद्र तो मी ॥223॥ इंद्रियांआंतु अकरावें । मन तें मी हें जाणावें । भूतांमाजीं स्वभावें । चेतना ते मी ॥224॥

रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥23॥

अशेषांही रुद्रांमाझारीं । शंकर जो मदनारी । तो मी येथ न धरीं । भ्रांति कांहीं ॥225॥ यक्षरक्षोगणांआंतु । शंभूचा सखा जो धनवंतु । तो कुबेरु मी हें अनंतु । म्हणता जाहला ॥226॥ मग आठांही वसूंमाझारीं । पावकु तो मी अवधारीं । शिखराथिलियां सर्वोपरी । मेरु तो मी ॥227॥

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥24॥ महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥25॥

जो स्वर्गसिंहासना सावावो । सर्वज्ञते आदीचा ठावो । तो पुरोहितांमाजीं रावो । बृहस्पती मी ॥228॥ त्रिभुवनींचिया सेनापतीं- । आंत स्कंदु तो मी महामती । जो हरवीर्यें अग्निसंगती । कृत्तिकाआंतु जाहला ॥229॥ सकळिकां सरोवरांसी । माझारि समुद्र तो मी जळराशी । महर्षींआंतु तपोराशी । भृगु तो मी ॥230॥ अशेषाही वाचा- । आंतु नटनाच सत्याचा । तें अक्षर एक मी वैकुंठींचा । वेल्हाळु म्हणे ॥231॥ समस्तांही यज्ञांचां पैकीं । जपयज्ञु तो मी ये लोकीं । जो कर्मत्यागें प्रणवादिकीं । निफजविजे ॥232॥ नामजपयज्ञु तो परम । बाधूं न शके स्‍नानादि कर्म । नामें पावन धर्माधर्म । नाम परब्रह्म वेदार्थें ॥233॥ स्थावरां गिरीवरां आंतु । पुण्यपुंज जो हिमवंतु । तो मी म्हणे कांतु । लक्ष्मीयेचा ॥234॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : हां गा सूर्य काय शिळा, अग्नि म्हणों येत आहे वोंविळा…

अर्थ

माझे व्यापक स्वरूप सांगितल्यावरही तुला माझ्या विभूती काही निराळ्या सांगावयाच्या राहिल्या आहेत काय? परंतु तुला प्रेमाने सांगतो म्हणून म्हटले तर, आता तुला मुख्य मुख्य विभूती सांगतो, त्या ऐक. ॥220॥

(बारा) आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, प्रकाशमान पदार्थांमध्ये मी किरणवान रवी आहे, मरुद्गणांपैकी मरीचि मी आहे, नक्षत्रांमध्ये चंद्र मी आहे ॥21॥

हे बोलून तो कृपाळू श्रीकृष्ण म्हणाला, आदित्य नावाच्या बारा देवतांत विष्णू नावाची देवता माझी विभूती आहे आणि चांगल्या तेजस्वी पदार्थांमध्ये किरणे असलेला सूर्य माझी विभूती आहे. ॥221॥ मरुद्गणांच्या (एकोणपन्नास) प्रकारांत मरीचि ही माझी विभूती आहे. असे शारंङ्गधर श्रीकृष्ण म्हणाले. आकाशरूपी रंगणातील नक्षत्रांमध्ये चंद्र ही माझी विभूती आहे. ॥222॥

वेदांमध्ये सामवेद मी आहे, देवांमध्ये इंद्र मी आहे, इंद्रियांमध्ये मन मी आहे, भूतांच्या ठिकाणी चेतना मी आहे. ॥22॥

ऋग्वेदादी चार वेदांमध्ये सामवेद हा माझी विभूती आहे. असे गोविंद म्हणाले आणि देवांमध्ये मरुद्गणांचा भाऊ महेंद्र तो मी आहे. ॥223॥ इंद्रियांमध्ये अकरावे असणारे जे मन, ती माझी विभूती आहे, असे समज आणि सर्व प्राण्यांमध्ये स्वाभाविक असलेली जी चेतना ती माझी विभूती आहे. ॥224॥

(अकरा) रुद्रांमधे शंकर मी आहे, यक्ष-राक्षसांमधे कुबेर मी आहे, (आठ) वसूंमध्ये अग्नी मी आहे आणि पर्वतांमध्ये मेरू मी आहे. ॥23॥

सगळ्या रुद्रांमध्ये कामाचा शत्रू जो शंकर, ती माझी विभूती आहे. याविषयी काही शंका ठेवू नकोस. ॥225॥ यक्ष-राक्षसांच्या समुदायांमध्ये शंकराचा परम मित्र असलेला जो धनवान कुबेर, ती माझी विभूती आहे, असे श्रीकृष्ण म्हणाले. ॥226॥ मग आठ वसूंमध्ये जो अग्नी ती माझी विभूती आहे, असे समज. मोठाली शिखरे असलेल्या पर्वतात सर्वांपेक्षा उंच असणारा जो मेरू पर्वत, ती माझी विभूति आहे. ॥227॥

हे पार्था, पुरोहितांमध्ये मुख्य जो बृहस्पती, तो मी आहे असे जाण. सेनानायकांमध्ये कार्तिकेय मी आहे, जलाशयांमध्ये सागर मी आहे. ॥24॥ महर्षींमध्ये भृगू मी आहे, वाणीमध्ये एकाक्षर (ॐ) मी आहे. यज्ञांमध्ये जपयज्ञ मी आहे. स्थावर पदार्थांमध्ये हिमालय मी आहे. ॥25॥

जो स्वर्गाच्या राज्याला सहाय्य करणारा आहे आणि जो सर्वज्ञतेमध्ये अग्रगण्य आहे, असा जो कुलोपाध्यायांमध्ये श्रेष्ठ असलेला बृहस्पती, ती माझी विभूती आहे. ॥228॥ हे बुद्धिमान अर्जुना, शंकराच्या वीर्यापासून अग्नीच्या संगतीने कृत्तिकांच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेला जो कार्तिकस्वामी, तो त्रिभुवनातील सेनापतींमध्ये माझी विभूती आहे. ॥229॥ सर्व जलाशयांमध्ये पाण्याचा मोठा साठा असणारा जो समुद्र, ती माझी विभूती आहे आणि महर्षींमध्ये तपाचा राशी जो भृगू ती माझी विभूती आहे. ॥230॥ सर्व वाणींमध्ये ज्या अक्षरांत सत्याचा उत्कर्ष असतो, ते एक अक्षर (ॐ) मी आहे, असे वैकुंठप्रिय श्रीकृष्ण म्हणाले. ॥231॥ या मृत्युलोकामध्ये कर्माच्या त्यागात ॐकारादिकांच्या योगाने ज्यास उत्पन्न करतात, तो जपरूपयज्ञ सर्व यज्ञांमध्ये माझी विभूती आहे. ॥232॥ नामजपयज्ञ हा सर्व श्रेष्ठ आहे. यास स्नानादि कर्मे अडकवू शकत नाहीत. (स्नानादि कर्मांवाचून नाम घेतले तरी चालते). नामाने धर्म आणि अधर्म पवित्र होतात आणि वेदाच्या अर्थाने नाम हे परब्रह्म आहे. ॥233॥ अचल असलेल्या मोठ्या पर्वतांमध्ये पुण्याचा केवळ राशी जो हिमालय, ती माझी विभूती, असे लक्ष्मीचे पती म्हणाले. ॥234॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : एऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा, नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)