छत्तीसगढ हे एक असे राज्य आहे, जिथे अनेक प्रकारच्या पालेभाज्या आढळतात. हिरव्या पालेभाज्या हा योग्य आणि संतुलित आहाराचा एक आवश्यक भाग आहेत. या पालेभाज्या मानवी शरीराला मिळणाऱ्या जीवनसत्त्वांचा तसेच आयर्न (लोह), कॅल्शियम, फोलेट, मॅग्नेशियम, झिंक आणि फायबर (तंतूयुक्त पदार्थ) इत्यादींचा एक उत्तम स्रोत असतात, जे आपल्याला निरोगी आणि तंदुरुस्त राहण्यास मदत करतात. तिथे मायाळू किंवा पोई भाजी (मलबार स्पिनॅच) ही भाजी केली जाते. नागपूर, भंडारा, गोंदिया हे जिल्हे छत्तीसगढ राज्याला लागून असल्याने या भागांतील स्थानिक लोकसुद्धा त्यांच्या आहारात पोई भाजीचा वापर मोठ्या प्रमाणात करतात.
पोई भाजी आणि आयुर्वेदिक ‘वावडिंग’ हे एकच असल्याचा खूप लोकांचा गैरसमज होतो, कारण या दोन्ही वनस्पतींमध्ये खूप साधर्म्य आढळते. परंतु, वावडिंगाचे मोठे झुडूप किंवा वनस्पती असते, तर पोई भाजी (मायाळूची भाजी) ही एक वेलीसारखी वनस्पती आहे, जी कुठेही पसरते. हिच्या फांद्या सुतासारख्या बारीक असतात, त्यामुळे हिची वाढ व्यवस्थित होण्यासाठी एका आधाराची आवश्यकता असते. खूप लोक पोई भाजीचा वापर आपल्या घराचे प्रवेशद्वार सजवण्यासाठी करतात, ज्यामुळे प्रवेशद्वार छान हिरवेगार आणि सुंदर दिसते. घर सजवण्यापूर्वी तार लावून पोईच्या वेलींना त्यात अडकवावे लागते, त्यानंतर पोई स्वतःच आपला सुंदर आकार घेते. याचे रोप लावण्यासाठी हिची एक फांदीच पुरेशी असते आणि ती अगदी लवकर रुजते. मात्र, मूळ धरेपर्यंत थोडी काळजी घ्यावी लागते. त्यानंतर हिची वाढ होण्यासाठी फक्त पाण्याची गरज असते. अनेक लोक ही भाजी कुंडीत लावतात आणि छतावर नेऊन तिच्या वेली छतावरून खाली सोडतात, जेणेकरून घर आकर्षक दिसावे.
मायाळूला हिंदीत पोई, पोय किंवा ‘पोई का साग’ म्हणतात, तर संस्कृतमध्ये पोतकी, उपोदिका, अमृतवल्लरी, मालवा असे म्हटले जाते. ही वनस्पती मांसल, चिकट रसयुक्त आणि दळदार पानांची असून यात हिरवी आणि लालसर अशा दोन मुख्य जाती बघायला मिळतात. ही वनस्पती अत्यंत औषधी असून हिची पाने, मुळे आणि पंचांग विविध उपचारांत वापरले जाते.
हेही वाचा – Recipe : उपवासाचे दहीवाले आलू करून पाहिले आहेत का?
इंग्रजीत ‘Malabar Spinach’ म्हणून ओळखली जाणारी ही भाजी अत्यंत पौष्टिक आणि चविष्ट असते. हिची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि खाण्याच्या पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत :
प्रकार : पोईच्या दोन मुख्य जाती आहेत; एका प्रकाराची देठे पूर्णपणे हिरवी असतात, तर दुसऱ्याची देठे लालसर-जांभळ्या रंगाची असतात.
चव आणि पोत : ही भाजी शिजवल्यावर थोडी चिकट (mucilaginous) होते, त्यामुळे रस्सा किंवा रटरटीत भाजी बनवण्यासाठी ती उत्तम मानली जाते.
वापर : हिची पाने आणि कोवळी देठे (fleshy stems) दोन्ही खाण्यायोग्य असतात. ही भाजी चणाडाळ, वांगी, कोहळा किंवा इतर भाज्यांसोबत एकत्र करून मसालेदार पद्धतीने (उदा. पंचफोरण किंवा लसूण-मिरचीची फोडणी देऊन) शिजवली जाते.
वेगवेगळ्या प्रांतात बनवण्याचे प्रकार
- साधी भाजी : लसूण, कांदा, मिरची आणि मोहरीच्या फोडणीमध्ये ही भाजी कोरडी किंवा सुकी बनवली जाते.
- डाळ घालून : हरभरा डाळ किंवा मुगाची डाळ घालून केलेली पोई भाजी खूप चवदार लागते.
- मिश्र भाजी (चोर्चोरी) : काही भागांत यामध्ये वांगी, बटाटा आणि इतर भाज्यांसोबत मिसळून ‘चोर्चोरी’ ही मिश्र भाजी बनवली जाते.
- आंबट-गोड पातळ भाजी : काही ठिकाणी यामध्ये चण्याची डाळ, शेंगदाणे, चिंचेचा कोळ आणि गूळ घालून छान मिळून आलेली पातळ भाजी भातासोबत खाण्यासाठी केली जाते.
पोषक घटक : यामध्ये भरपूर प्रमाणात जीवनसत्त्वे (A, C), लोह (Iron), कॅल्शियम आणि अँटीऑक्सिडंट्स असतात. ही भाजी आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आणि पचनास हलकी असते.
हीच पोई भाजी मी कशी करते, त्याची माझी सोपी पद्धत खाली दिली आहे :
साहित्य
- पोई भाजीची पाने (आणि कोवळी देठे) – पाव किलो
- मध्यम आकाराचा कांदा – एक (उभा चिरलेला)
- लसूण पाकळ्या – 7-8 (बारीक तुकडे केलेले)
- सुक्या लाल मिरच्या – 2 ते 3
- मोहरी – एक चमचा
- जिरे – एक चमचा
- हिंग – एक टीस्पून
- हळद – एक चमचा
- लाल तिखट – दोन चमचे
- गोडा मसाला – अर्धा चमचा
- भिजवलेली हरभरा डाळ – अर्धी वाटी
- तेल (फोडणीकरता) – अर्धी पळी
- मीठ – चवीनुसार
कृती
- प्रथम पोई भाजीची पाने आणि कोवळी देठे निवडून, स्वच्छ धुवून बारीक चिरून घ्यावीत.
- नंतर कढईत तेल टाकून ते तापले की, त्यामध्ये अनुक्रमे मोहरी आणि जिरे टाकावे. ते छान तडतडल्यावर त्यामध्ये हिंग, सुक्या लाल मिरच्यांचे तुकडे आणि चिरलेला लसूण टाकावा.
- लसूण थोडा गुलाबी झाल्यावर त्यात चिरलेल्या कांद्याचे काप टाकावेत आणि कांदा पारदर्शक होईपर्यंत व्यवस्थित परतून घ्यावा. त्यानंतर यामध्ये हळद, लाल तिखट आणि गोडा मसाला घालून सर्व मिश्रण एकत्र करावे.
- आता यात भिजवलेली हरभरा डाळ टाकून परत एकदा सर्व मिक्स करावे आणि चवीनुसार मीठ घालावे.
- डाळ शिजण्याकरिता अंदाजाने थोडे पाणी टाकावे आणि कढईवर झाकण ठेवून डाळ पहिले शिजू द्यावी. डाळ शिजत असताना अधूनमधून झाकण उघडून ढवळावे.
- डाळ अर्धवट (बोटचेपी) शिजत आली की, त्यामध्ये चिरलेली पोई भाजी टाकावी. डाळ अर्धवट शिजल्यावर भाजी टाकल्यामुळे भाजीचा नैसर्गिक हिरवा रंग अगदी छान टिकून राहतो.
- आता हे सर्व मिश्रण परत एकदा नीट एकजीव करावे आणि मंद आचेवर ही डाळ आणि भाजी दोन्ही मऊ होईपर्यंत शिजवून घ्यावी.
- अशी ही गरमागरम आणि चवदार पोई भाजी भाकरी, पोळी किंवा भाताबरोबर एकदम अप्रतिम लागते!
हेही वाचा – Recipe : टेस्टी तोंडलीभात अर्थात मसालेभात
तुमच्या भागात जर ही भाजी मिळत असेल तर नक्की करून पहा आणि हो, तुम्ही ही भाजी कशा पद्धतीने करता? तुमच्याकडे या भाजीला काही वेगळे नाव आहे का? कमेंट करून नक्की सांगा!
