सार्थ ज्ञानेश्वरी
अध्याय दहावा
तेंचि मातें कैसें जाणिजे । ऐसें कल्पी जरी चित्त तुझें । तरी मी ऐसा हे माझे । भाव ऐकें ॥81॥ जे वेगळालां भूतीं । सारिखे होऊनि प्रकृती । विखुरले आहेति त्रिजगतीं । आघविये ॥82॥
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥4॥ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥5॥
ते प्रथम जाण बुद्धि । मग ज्ञान जें निरवधि । असंमोह सहनसिद्धि । क्षमा सत्य ॥83॥ मग शम दम दोन्ही । सुख दुःख वर्तत जनीं । अर्जुना भावाभाव मानीं । भावाचिमाजीं ॥84॥ आतां भय आणि निर्भयता । अहिंसा आणि समता । हे मम रूपचि पांडुसुता । ओळख तूं ॥85॥ दान यश अपकीर्ति । ते जे भाव सर्वत्र वसती । ते मजचि पासूनि होती । भूतांचां ठायीं ॥86॥ जैसीं भूतें आहातीं सिनानीं । तैसेचि हेही वेगळाले मानीं । एक उपजती माझां ज्ञानीं । एक नेणती मातें ॥87॥ अगा प्रकाश आणि कडवसें । सूर्याचिस्तव जैसें । प्रकाश उदयीं दिसे । तम अस्तूसीं ॥88॥ आणि माझें जे जाणणें नेणणें । तें तंव भूतांचिया दैवाचें करणें । म्हणोनि भूतीं भावाचे होणें । विषम पडे ॥89॥ यापरी माझां भावीं । हे जीवसृष्टि आहे आघवी । गुंतली असे जाणावी । पंडुकुमरा ॥90॥ आतां इये सृष्टीचे पालक । तयां आधीन वर्तती लोक । ते अकरा भाव आणिक । सांगेन तुज ॥91॥
हेही वाचा – Dnyaneshwari : मी कवण केतुला, कवणाचा कैं जाहला…
अर्थ
तेच मला कसे जाणावे, असे जर काही तुझे मन इच्छा करील, तर मी असा आहे आणि हे माझ्यापासून झालेले निराळे पदार्थ असे आहेत, ते ऐक. ॥81॥ ते माझे विकार भिन्न भिन्न प्राण्यांमध्ये त्यांच्या त्यांच्या प्रकृतीसारखे बनून संपूर्ण त्रैलोक्यात पसरले आहेत. ॥82॥
बुद्धि, ज्ञान, असंमोह, क्षमा, सत्य, दम, शम, सुख, दु:ख, होणे, न होणे, भय आणि अभय, ॥4॥ अहिंसा, समता, तुष्टी, तप दान, यश, अपकीर्ति इत्यादी भूतांचे निरनिराळ्या प्रकारचे भाव माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात. ॥5॥
त्यापैकी पहिली बुद्धी आहे असे समज. नंतर अगाध ज्ञान, असंमोह (सहज उपस्थित झालेल्या ज्ञेय गोष्टीकडे विवेकपूर्वक प्रवृत्ती), सहन करण्याचा स्वभाव म्हणजे क्षमा, आणि सत्य (ही समज). ॥83॥ मग शम (मनोनिग्रह) आणि दम (इंद्रियनिग्रह) हे दोन आणि लोकात असलेले सुख आणि दु:ख, आणि अर्जुना होणे आणि नसणे या सर्वांची माझ्याच विकारात गणाना कर. ॥84॥ आता अर्जुना, भय आणि निर्भयपणा, अहिंसा आणि समबुद्धी ही माझीच रूपे आहेत, हे तू जाण. ॥85॥ दान, यश आणि दुष्कीर्ति, हे जे विकार सर्व ठिकाणी राहतात, ते माझ्यापासून प्राण्यांच्या ठिकाणी उत्पन्न होतात. ॥86॥ जशी भूते वेगवेगळी आहेत, तसेच हे भाव वेगवेगळे आहेत, असे समज. त्यापैकी कित्येक भाव माझ्या ज्ञानात उत्पन्न होतात आणि कित्येक मला जाणत नाहीत, (माझ्या अज्ञानात उत्पन्न होतात). ॥87॥ अरे अर्जुना, प्रकाश आणि अंधार हे परस्पर विरुद्ध स्वभावाचे असूनही ते ज्याप्रमाणे एका सूर्यापासून होतात, सूर्याच्या उदयात प्रकाश दिसतो आणि सूर्याच्या अस्ताबरोबर अंधार होतो. ॥88॥ आणि माझे जे ज्ञान होणे अथवा माझे जे अज्ञान असणे, हे प्राण्यांच्या दैवाचे कर्तव्य आहे, म्हणून त्याप्रमाणे प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी कमीजास्त प्रमाणात या विकारास व्हावे लागते. ॥89॥ याप्रमाणे माझ्या विकारात ही संपूर्ण जीवनसृष्टी सापडली आहे, असे अर्जुना समज. ॥90॥ आता या सृष्टीचे पालन करणारे आणि ज्यांच्या ताब्यात सर्व लोक वागतात ते आणखी अकरा भाव तुला सांगेन. ॥91॥
क्रमश:
हेही वाचा – Dnyaneshwari : तो चालतें ज्ञानाचें बिंब, तयाचे अवयव ते सुखाचे कोंभ…;
