आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतील फक्त कांदा-पोह्यासारखे नसते, तर ते कढईतील थालिपीठासारखे सुद्धा असू शकते… असा विचार कढईत थालिपीठ थापताना माझ्या मनात आला. कारण, कोंड्याचा मांडा करण्याची आपल्या आई, आजीची ही कला घरातीलचं मोजके सामान वापरुन कुटुंबातील प्रत्येक माणसाचे मन जपायला शिकवते. कढईतील थालिपीठ हा असाचं एक जिव्हाळ्याचा पदार्थ आहे. कढईतले कांदे-पोहे जसे त्यातील तिखट, मीठाच्या चवीनुसार चांगले का वाईट ठरतात, तसेच हे कढईतले थालिपीठ त्याच्यातील पिठाच्या आणि मसाल्यांच्या मिश्रणावर तसेच खमंगपणावर आपली चविष्ट गुणवत्ता राखतात, असं मला वाटतं.
माझी आजी, आई आणि सासूबाई देखील कढईतील थालिपीठ खूपच छान करायच्या. अर्थात, घरातील उरलेल्या अन्नाचा वापर करून असे चवदार पदार्थ तयार करण्यात या बायकांचा हातखंडा होता, असं म्हटल्यास वावगं ठरणार नाही. त्यामध्ये शिळे खाणे चांगले किंवा वाईट, हा निकष महत्त्वाचा नसून तो चवदार पदार्थ आपल्याला वरचेवर खायला मिळावा, यावर जास्त भर असायचा.
थालिपीठ हा पदार्थ फक्त शिळ्या वरणापासून किंवा भाजीपासूनच तयार होतो, असे नाही तर ताजे ताजे कांद्याचे थालीपीठ, काकडीचे थालीपीठ, मुळ्याचे थालीपीठ, कांद्याची पात वापरून केलेले थालिपीठ, अशी नवनवीन रुपे घेऊन कायम आपल्या समोर येते. गरमागरम थालिपीठ समोर आले की, मनावर ताबा ठेवणे केवळ अशक्य! भाजणीचे थालिपीठ वेगळे, परंतु ऐनवेळी थोडी कणिक, थोडे ज्वारीचे पीठ, थोडे बेसन वापरून केलेल्या या पदार्थाने तिखटमीठ, आले-लसणाची पेस्ट, कांदा, कोथींबीर, ओवा, जिरं, तीळ, धणेपुड, मीठ यांच्या सहाय्याने आपलं रूप खुलवून, कायम आपले मन जिंकले आहे. तव्यावरचे थालिपीठ आणि कढईतील थालिपीठ यात थोडा फरक असतो… ते थालिपीठ शेकण्याचा! कढईतील थालिपीठ हे खोलगट वर्तुळाकार पृष्ठभागावर केल्याने या थालीपीठाला सर्व बाजुने व्यवस्थित शेक लागून ते मस्त कडक आणि खमंग होतं, असं माझ मत आहे. काही पदार्थ हे भांड्यांच्या आकारमानावर सुद्धा अवलंबून असावेत. बहुतेक त्याच कारणामुळे भारतीय स्वयंपाकघरात विविध आकारांची भांडी, चमचे, पळ्या, कढया, हंड्या आढळतात.
कढईतील तांदळाच्या पीठाचे थालीपीठ ही बेळगावची आयकॉनिक डिश आहे, असं म्हणतात. विदर्भात मात्र हे थालिपीठ मिश्र पिठांपासूनच तयार केले जाते, असा माझा अनुभव आहे. तांदळाच्याच पिठात लसणाच्या ओल्या पातीचा वापर करून धिरड्यांसारखा एक प्रकार आमच्याकडील नागपूर, भंडारा जिल्ह्यांत केला जातो; ज्याला ‘तांदळाच्या पिठाचे आक्षे’ असं म्हणतात. बाकी थालिपीठ म्हटले की, बहुतकरून ते गव्हाच्या पिठाचे, नाहीतर ज्वारीच्या पिठामध्ये इतर पिठं मिक्स करूनचं केले जाते. संध्याकाळच्या वेळेस पोळ्या कमी असतील किंवा काहीतरी चटकदार खाण्याची इच्छा असेल, तर कढईतील थालिपीठ हा मस्त पर्याय आहे. या थालिपीठासोबत लोणी, गोड दही, लिंबाचे लोणचे, शेंगदाण्याची चटणी तोंडी लावायला असली की, यासारखे सुख नाही. हा पदार्थ कोणी शोधून काढला या भानगडीत न पडता, तो सामान्य लोकांपासून ते उच्चभ्रू लोकांच्याही पसंतीस कसा उतरला, हे जास्त महत्वाचे आहे.
हेही वाचा – जगाचा नकाशा आणि इतिहास बदलणारा ‘सुगंधी’ प्रवास!
बिर्याणी हा पदार्थ मजूर किंवा कामगार लोकांच्या रोजच्या जेवणाचा भाग होता, परंतु तो मुघल बादशहाला आवडला आणि त्याच्या मुदपाकखान्यातील आचाऱ्यांनी वेगवेगळे मसाले तसेच ड्रायफ्रुट्स वापरून त्याला शाही बनवले, तसाच हा प्रकार आहे. कढईतील थालिपीठ असेच करता करता तव्यावरचे होत गेले असावे, कारण तव्याचा पृष्ठभाग किंचित खोलगट आणि कडेने सपाट असतो म्हणून ते थापायला सोपं जात असावं! कढईत थालिपीठ थापणे तसे कठीणच आहे, कारण सुरुवातीला थंड कढईत हे थालिपीठ कढईच्या सर्व बाजूने पातळसर थापले जातं, परंतु नंतर मात्र गरम कढईत दुसरं थालिपीठ लावणे कठीण जातं. एकापेक्षा जास्त कढईतील थालिपीठ करायची असतील तर, दोन कढयांचा वापर करावा लागतो. एक थालिपीठ झाल्यानंतर ती कढई थंड होईपर्यंत दुसऱ्या कढईत थालिपीठ थापावे लागतं, तरचं कढईतील थालिपीठं भरभर होतात. माझी आई तर पोळ्यांना लावायची कणिक जर परातीत उरली तर, त्यामध्ये तिखट, मीठ, जिरं, तीळ वगैरे घालून त्याचं सरसरीत पीठ भिजवून, त्याची धिरडे करायची किंवा पटकन कांदा चिरून त्या कणकेमध्ये थोडे ज्वारीचे पीठ, बेसन वापरून कढईतील थालिपीठ करायची. कारण, एकदा वापरलेली कोरडी कणिक ती कणकेच्या डब्यात परत मिसळायची नाही; उरलेली कोरडी कणिक ठेवायला एक वेगळा डबा असायचा. यामागे काय कारण होतं तिचं तिलाच माहीत! परंतु तिचं पाहून आपल्यालाही तशीच सवय लागते. अर्थात, यामागे सोवळं म्हणण्यापेक्षा स्वच्छता असावी, असं मला वाटतं.
हेही वाचा – माझी सरगुंड्यांची घसरगुंडी!
पुरणाची पोळी, भाकरी जसे महाराष्ट्रीयन गृहिणीला यायला हवेत, असा निकष मराठी घरांमध्ये होता किंवा काही ठिकाणी सध्याही आहे… तसाच मराठी मुलीला थालिपीठ यायला हवे, अशी आजही बहुतेकांची अपेक्षा असते. खमंग थालिपीठ करणे, ही एक कला आहे. भाजणीचे थालिपीठ तर बहुतेक सगळ्यांकडे होतच असते. परंतु ऐनवेळी कणकेसोबत इतर उपलब्ध पिठे वापरून हे कढईतील थालिपीठ करणे ही देखील एक पाककलाच आहे. फारशी चव नसलेल्या पिठांनी तिखटमीठ, जिरे, तीळ, ओवा, मिरच्या, कोथिंबीर टाकून कधी कांदे, तर कधी काकडी, दुधीभोपळा इत्यादी पदार्थांना आपल्यामध्ये सामावून घेत, सरमिसळ अनुभव असलेल्या आयुष्यासारखंच हे कढईतील थालिपीठ तावून, सुलाखून, चटके सहन करत आपल्या खाद्यपरंपरेतील खमंग गुणांचा वारसा घेऊन आपल्यासमोर जेव्हा येतं, तेव्हा त्याला नाकारणे आपल्याला जमतचं नाही. आयुष्य हे फक्त चुलीवरल्या कढईतील फक्त कांदे पोहे असू शकत नाही, तर ते कढईतील थालिपीठही असू शकते… कारण यामध्ये आपल्या आई, आजी, सासू यांच्या संसारातील तसेच त्यांच्या जीवनातील कडू, गोड, तिखट, खारट, अनुभवांच्या चवींचा वारसा उतरलेला आहे आणि त्यांच्या या वारशामुळेच पिढी दर पिढी आपलेही आयुष्य खमंग आणि समृद्ध होत गेले आहे.
